Kalendarium drogi do wolności 1794-1922

Walka o odzyskanie niepodległości przez Polskę nie była  „zrywem chwili” lecz długotrwałym procesem naznaczonym krwią i cierpieniem Bohaterów, którzy podejmowali nierówną i skazaną na porażkę walkę z zaborcami, aż po początek XX wieku. Nadarzyła się wtedy okazja, którą nasi Bohaterowie Niepodległości wykorzystali osiągając swój cel – po 123 latach niewoli wolną i niepodległą Rzeczpospolitą.

Poniżej przedstawiamy Kalendarium Niepodległości – zbiór dat ukazujący najważniejsze wydarzenia z procesu niepodległościowego.

1794

  • 1 marca – w Teatrze Narodowym w Warszawie odbyła się premiera opery Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale Wojciecha Bogusławskiego i Jana Stefaniego.
  • 12 marca – gen. Antoni Madaliński nie podporządkował się rozkazom o redukcji oddziałów i wyruszył z Ostrołęki na Kraków, co dało początek powstaniu kościuszkowskiemu.
  • 24 marca – Tadeusz Kościuszko złożył przysięgę na krakowskim rynku i został naczelnikiem powstania narodowego. Insurekcji kościuszkowskiej – rozpoczyna się Insurekcja Kościuszkowska.
  • 4 kwietnia –zwycięstwo wojsk polskich nad rosyjskimi w bitwie pod Racławicami. 
  • 8 kwietnia – Tadeusz Kościuszko mianował Bartosza Głowackiego chorążym regimentu grenadierów krakowskich, w nagrodę za bohaterstwo wykazane w bitwie pod Racławicami.
  • 17 kwietnia – wybuch powstania w Warszawie, pod wodzą Jana Kilińskiego. 
  • 22 kwietnia – rozpoczęła się insurekcja wileńska.
  • 24 kwietniainsurekcja wileńska – powstała Rada Najwyższa Rządowa Litewska.
  • 26 kwietnia – ukazało się pierwsze wydanie Gazety Wolnej Warszawskiej, oficjalnego organu insurekcji kościuszkowskiej.
  • 27 kwietnia – zwycięstwo wojsk litewskich w bitwie pod Niemenczynem.
  • 7 maja –  Tadeusz Kościuszko wydał uniwersał połaniecki znoszący poddaństwo osobiste chłopów, zakazujący ich rugowania z gruntu oraz zmniejszający wymiar pańszczyzny; był to ostatni akt prawny I Rzeczypospolitej. Bitwa pod Polanami.
  • 9 maja – w czasie insurekcji w Warszawie wykonano wyrok śmierci na przywódcach targowicy.
  • 10 maja – Tadeusz Kościuszko powołał Radę Najwyższą Narodową, która miała pełnić funkcje cywilnej władzy powstania.
  • 13 maja – pod Połańcem wojska powstańcze odparły atak oddziałów rosyjskich gen. Fiodora Denisowa.
  • 27 maja – zwycięstwo Rosjan w bitwie pod Lipniszkami.
  • 6 czerwca – klęska wojsk powstańczych pod Szczekocinami. Kurlandia przyłączyła się do insurekcji.
  • 8 czerwca – oddziały generała Józefa Zajączka, które miały za zadanie utrzymać obronę na linii Bugu, zostały pobite pod Chełmem przez wojska rosyjskie.
  • 15 czerwca – przejęcie Krakowa przez wojska Pruskie.
  • 20-21 sierpnia – wybuch Powstania wielkopolskiego.
  • 24 czerwca –zwycięstwo powstańców nad wojskiem pruskim w bitwie pod Osowcem.
  • 26 czerwca –klęska wojsk powstańczych w bitwie pod Sołami.
  • 28 czerwca – mieszkańcy Warszawy wtargnęli do więzień skąd wywlekli i dokonali samosądów na pozostałych przy życiu przywódcach konfederacji targowickiej i osobach posądzanych o zdradę.
  • 1 lipca – w Warszawie ukazał się pierwszy polski dziennik informacyjny Gazeta Rządowa.
  • 10 lipca – stoczono bitwy pod Błoniem, Kolnem, Rajgrodem i Raszynem.
  • 13 lipca – wojska rosyjsko-pruskie rozpoczęły oblężenie Warszawy.
  • 19 lipca – Rosjanie rozpoczęli szturm na Wilno.
  • 29 lipca – insurekcja kościuszkowska: zwycięstwo powstańców w bitwie pod Sałatami.
  • 11 sierpnia – poddało się Wilno.
  • 16 sierpnia – w Warszawie, wprowadzono do obiegu pierwsze polskie banknoty.
  • 20 sierpnia – wybuchło powstanie wielkopolskie.
  • 4 września – zwycięstwo Rosjan w bitwie pod Lubaniem.
  • 6 września – zakończyło się oblężenie Warszawy.
  • 17 września – zwycięstwo Rosjan w bitwie pod Krupczycami.
  • 18 września – Rada Najwyższa Narodowa postanowiła zamienić pospolite ruszenie włościan na pobór: 1 rekruta z 10 domów i konia jezdnego z 50 domów.
  • 25 września – gen. Jan Henryk Dąbrowski wkroczył do Gniezna.
  • 29 września – zwycięstwo Polaków w bitwie pod Łabiszynem.
  • 2 października – gen. Jan Henryk Dąbrowski pokonał Prusaków w bitwie pod Bydgoszczą.
  • 10 października – klęska wojsk powstańczych pod Maciejowicami. Tadeusz Kościuszko dostał się do niewoli.
  • 12 października – Tomasz Wawrzecki został mianowany Naczelnikiem Państwa jako następca Tadeusza Kościuszki.
  • 4 listopada – wkroczenie wojsk Suworowa i Fersena do Warszawy. Szturm na Pragę i rzeź ludności.
  • 5 listopada – kapitulacja wojsk broniących Warszawę.
  • 16 listopada – pod Radoszycami skapitulował ostatni oddział powstańczy insurekcji kościuszkowskiej. Koniec insurekcji.
  • 6 grudnia – Hugo Kołłątaj został aresztowany przez Austriaków w Radymnie.

1795

  • 25 listopada – III rozbiór Polski. Ostatni król Polski Stanisław August Poniatowski abdykował na rzecz Rosji i został deportowany do Petersburga,

1796

  • Styczeń – W Galicji powstały pierwsze tajne organizacje niepodległościowe m.in. Centralizacja Lwowska –  Zgromadzenie Centralne Tajna organizacja trójzaborowego ruchu niepodległościowego. Skupiała głównie zamożnych ziemian z zaboru rosyjskiego i austriackiego, swoimi wpływami objęła również Litwę i Wołyń. Dążyła do powstania zbrojnego przy poparciu Francji i Turcji. Na czele Centralizacji stał Walerian Dzieduszycki.. W 1797 roku działacze organizacji podjęli pod przewodnictwem Joachima Deniski próbę sprowokowania incydentu granicznego na Bukowinie i wywołania wojny turecko-austriackiej. Następstwem niepowodzenia akcji i rozbicia oddziałów powstańczych pod Dobronowcami 30 czerwca 1797 r.  były aresztowania i rozbicie organizacji
  • Zaczęła ukazywać się “Gazeta Krakowska”.

1797

  • 9 stycznia – gen. Jan Henryk Dąbrowski podpisał umowę z Zarządem Republiki Lombardii o powołaniu Legionów Polskich posiłkujących wojska lombardzkie.
  • 20 stycznia – gen. Jan Henryk Dąbrowski wydał odezwę zachęcającą do wstępowania do Legionów Polskich we Włoszech.
  • 16-19 lipca – Józef Wybicki napisał tekst Mazurka Dąbrowskiego.

1798

  • 1 października – utworzono w Warszawie tajną organizację niepodległościową –  Towarzystwo Republikanów Polskich. Zasięgiem swym objęło ono ziemie zaboru pruskiego i austriackiego. Nawiązało kontakt organizacyjny z tajną organizację niepodległościową –  Deputacją Polską w Paryżu. Za swojego przywódcę uznawało Tadeusza Kościuszkę, przebywającego na emigracji w Paryżu. działalność prowadziła prawdopodobnie do połowy roku 1801.

1799

  • 28 marca – Michał Karpowicz były członek sprzysiężenia, przygotowującego wybuch powstania kościuszkowskiego na Litwie, został pierwszym biskupem diecezji wigierskiej.

1800

  • 1 listopada – w Warszawie założono Towarzystwo Przyjaciół Nauk z inicjatywy Stanisława Sołtyka senatora-wojewody Królestwa Polskiego. Skupiało uczonych, literatów, osobistości oficjalne oraz tzw. przyjaciół nauk. Było trzecią, po Towarzystwie Literatów w Polszcze (1765–1770) oraz Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych działającym w latach (1775–1792), stale zbierającą się polską akademią naukową i przyczyniło się do powstania Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego prekursora Uniwersytetu Warszawskiego, który był czwartym w kolejności uniwersytetem założonym na ziemiach polskich. Istniało do 1832 roku.

1801

  • 6 maja – w Wilnie otwarto Cmentarz Na Rossie oficjalnie zalegalizowany przez magistrat wileński jako nekropolia miejska. Na cmentarzu znajduje się min.  grób Marii z Billewiczów Piłsudskiej, oraz urna z sercem Józefa Piłsudskiego. Spoczywają tam polscy oficerowie i ochotnicy polegli w latach 1919–1920 w walkach o Wilno, jak również żołnierze Armii Krajowej polegli podczas operacji Ostra Brama w 1944 roku.
  • Izabela Czartoryska zakłada w Puławach Świątynię Sybilli, czyli muzeum pamiątek narodowych. Gromadziła pamiątki rodzinne Sieniawskich, Lubomirskich i Czartoryskich oraz pamiątki po wielkich Polakach min. Józefie Poniatowskim. Które miały przypominać po rozbiorach Polski pełną chwały przeszłość narodową.
  • Ukazał się traktat polityczny autorstwa Józefa Pawlikowskiego pt. „Czy Polacy mogą się wybić na niepodległość?”  W 1793 roku, pracując w Warszawie jako adwokat, był członkiem sprzysiężenia przygotowującego wybuch powstania kościuszkowskiego, a po upadku insurekcji (klęska pod Maciejowicami) wyemigrował do Belgii, a następnie do Francji. W Paryżu był osobistym sekretarzem Tadeusza Kościuszki i cieszył się jego zaufaniem.

1802

  • Ksiądz Leopold Szersznik –   ksiądz katolicki, jezuita, historyk, pedagog, slawista, bibliofil i pionier muzealnictwa założył w Cieszynie pierwsze muzeum publiczne na dzisiejszych ziemiach polskich – dziś: Muzeum Śląska Cieszyńskiego.

1804

  • Powstała jedna z najstarszych firm w branży budowy maszyn w Polsce – Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. Ludwika Zieleniewskiego w Krakowie. ( istnieje do dnia dzisiejszego)
  • Stanisław Staszic – polski działacz oświeceniowy, w ramach badań geologicznych, zdobył w Tatrach Kołowy Szczyt (2 418 m n.p.m.).

1805

  • Wiosna – Jan Nepomucen Potocki – polski powieścio- i dramatopisarz opublikował w Petersburgu napisaną po francusku powieść Rękopis znaleziony w Saragossie. Powieść została przeniesiona na ekran w 1965 roku przez Wojciecha Hasa.
  • 23 września – papież Pius VIII ustanowił diecezję lubelską.
  • 13 października – otwarto Liceum Krzemienieckie. Polska szkoła w Krzemieńcu na Wołyniu, istniejąca do roku 1831, reaktywowana w latach 1922–1939, zwana także Atenami Wołyńskimi. Odegrała znaczącą rolę w rozwoju poziomu kultury polskiej na Wołyniu.

1806

  • 20 września – Napoleon Bonaparte utworzył Legie Północne w celu wykorzystania Polaków służących do tej pory w wojsku pruskim.
  • 26 października – gen. Jan Henryk Dąbrowski prowadził rozmowy z Napoleonem w Charlottenburgu w sprawie utworzenia 40-tysięcznego Wojska Polskiego.
  • listopad – z inicjatywy Józefa Wybickiego oraz generała Jana Henryka Dąbrowskiego w Wielkopolsce wybuchło skierowane przeciwko Prusakom powstanie wielkopolskie.
  • 3 listopada – Jan Henryk Dąbrowski i Józef Wybicki wydali odezwę do Polaków, by chwycili za broń.
  • 4 listopada – wojska francuskie wkroczyły do Poznania.
  • 6 listopada – wybuch Powstania wielkopolskiego.
  • 7 listopada – powstanie wielkopolskie – powstańcy zajęli Kalisz.
  • 14 listopada – generał Jan Henryk Dąbrowski rozpoczął nabór do Armii Księstwa Warszawskiego.
  • 27 listopada – wojska francuskie zajęły Warszawę, opuszczoną przez Prusaków.
  • Napoleon Bonaparte przybył do Poznania, wraz z por. Dezyderym Chłapowskim gościł w pałacu w Konarzewie.
  • 19 grudnia – Napoleon Bonaparte przybył do Warszawy.
  • 23/24 grudnia – zwycięstwo wojsk francuskich nad rosyjskimi w bitwie pod Czarnowem.
  • 26 grudnia – bitwy pod Pułtuskiem i Gołyminem i odwrót wojsk rosyjskich.

1807

  • 7 stycznia – wojska napoleońskie zdobyły Wrocław.
  • 14 stycznia – Bonaparte wydał dekret ustanawiający na zajętych przez wojska francuskie ziemiach polskich tymczasowy rząd pod nazwą Komisji Rządzącej.
  • 25 stycznia – zwycięstwo wojsk francuskich nad rosyjskimi w bitwie pod Morągiem; początek kampanii napoleońskiej w Prusach.
  • 4 lutego – w Wojsku Polskim wprowadzono francuskie regulaminy.
  • 7/8 lutego – stoczona została nierozstrzygnięta bitwa pomiędzy wojskami francuskimi a rosyjskimi pod Iławą Pruską.
  • 16 lutego – zwycięstwo wojsk francuskich nad Prusakami w bitwie pod Ostrołęką.
  • 18/19 lutego – około 1200 powstańców z Wielkopolski i Mazowsza oraz 500 żołnierzy regularnej armii pod wodzą generała Michała Sokolnickiego zaatakowało w nocy Słupsk, w celu zdławienia organizowanej tam pruskiej partyzantki. W walkach w mieście zginęło około 200 Polaków i 50 Prusaków.
  • 19 lutego – na Starym Rynku w Bydgoszczy uroczyście odczytano dekret Napoleona Bonaparte o utworzeniu Księstwa Warszawskiego.
  • 23 lutego –  bitwa pod Tczewem polskie oddziały pod dowództwem Jana Henryka Dąbrowskiego odniosły zwycięstwo nad wojskami pruskimi.
  • 6 kwietnia – na mocy dekretu Napoleona z Brzezia została utworzona Legia Polsko-Włoska, składająca się z powracających z Włoch oddziałów polskich, które wzmocniono rekrutami z Wielkopolski. Tworzona była we Wrocławiu, Brzegu i Nysie (trzy pułki piechoty) oraz Korfantowie Pierwszym dowódcą Legii został generał Józef Joachim Grabiński.
  • 9 kwietnia – Napoleon wydał rozkaz o utworzeniu pułku szwoleżerów gwardii – właściwie 1 Pułk Lekkokonny Polski Gwardii Cesarskiej, pod dowództwem Wincentego Krasińskiego. Wziął udział między innymi w szarży na przełęczy Somosierra, w bitwach pod Wagram, nad Berezyną.
  • 15 maja –  podczas oblężenia Gdańska wojska polsko-francuskie odparły odsiecz rosyjską.
  • zwycięstwo polskich ułanów z Legii Polsko-Włoskiej nad wojskiem pruskim w bitwie pod Strugą koło Wałbrzycha.
  • 26 maja – Francuzi zdobyli Gdańsk. W bitwie o miasto zasłużyły się oddziały polskie, które pod Wisłoujściem odrzuciły desant nieprzyjaciela.
  • 27 maja – wojska napoleońskie wkroczyły do Gdańska.
  • 3 czerwca – kapitulacja Twierdzy Nysa przed wojskami napoleońskimi.
  • 5–9 czerwca – bitwa pod Dobrym Miastem. zwycięstwo wojsk rosyjskich
  • 10 czerwca – zwycięstwo Francuzów nad Rosjanami w bitwie pod Lidzbarkiem Warmińskim.
  • 14 czerwca – bitwa pod Frydlandem, w której odznaczyły się oddziały polskie.
  • 2 lipca – zakończyło się oblężenie Kołobrzegu.
  • 7 lipca – Francja zawarła w Tylży traktaty pokojowe z Rosją i Prusami. Na ich mocy z ziem II i III zaboru pruskiego utworzono Księstwo Warszawskie z królem saskim Fryderykiem Augustem jako panującym.
  • 21 lipca – utworzono Wolne Miasto Gdańsk.
  • 22 lipca – Napoleon Bonaparte nadał Księstwu Warszawskiemu konstytucję oraz Kodeks cywilny.
  • 5 października – utworzono rząd Stanisława Małachowskiego. Książę Józef Poniatowski został ministrem wojny i naczelnym wodzem Wojska Polskiego.
  • 14 grudnia – Ludwik Szymon Gutakowski został mianowany prezesem Rady Stanu i Rady Ministrów Księstwa Warszawskiego.
  • 19 grudnia – dekretem królewskim departamenty Księstwa Warszawskiego podzielono na 60 powiatów.
  • 21 grudnia – władze Księstwa Warszawskiego wydały dekret grudniowy, który – uzupełniając konstytucję – „zdjął chłopom z nóg kajdany razem z butami”.
  • 24 grudnia – została powołana Rada Stanu Księstwa Warszawskiego.
  • 26 grudnia – po raz pierwszy wręczono krzyże Virtuti Militari.

1808

  • 1 maja – w Księstwie Warszawskim i Wolnym Mieście Gdańsku wszedł w życie Kodeks Napoleona.
  • 8 maja – została podpisana umowa Napoleona z rządem Księstwa Warszawskiego o przyjęciu na żołd francuski 8 tysięcy żołnierzy polskich.
  • Sierpień – Dywizja Księstwa Warszawskiego wyrusza na wojnę do Hiszpanii.
  • 2 września – założono Archiwum Ogólne Krajowe (ob. Archiwum Główne Akt Dawnych).
  • 1 października – w Warszawie została powołana Szkoła Prawa Księstwa Warszawskiego, w 1816 r. wcielona do Uniwersytetu Warszawskiego.
  • Listopad – Powstaje pierwsza huta cynku w Jaworznie.

1809

  • 25 lutego – książę Józef Poniatowski został odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Virtuti Militari.
  • 21 marca – książę Józef Poniatowski został naczelnym wodzem wojsk polskich Księstwa Warszawskiego.
  • 25 marca – gen. Stanisław Kostka Potocki został prezesem rady ministrów Księstwa Warszawskiego.
  • 14 kwietnia – wojska austriackie przekroczyły granicę na Pilicy; początek wojny polsko-austriackiej.
  • 19 kwietnia – wojna polsko-austriacka-  nierozstrzygnięta bitwa pod Raszynem.
  • 21 kwietnia – podczas wojny polsko-austriackiej na niespełna trzy tygodnie Toruń został stolicą Księstwa Warszawskiego.
  • 23 kwietnia – wojska austriackie zajęły Warszawę.
  • 25 kwietnia – zwycięstwo wojsk polskich w bitwie pod Radzyminem.
  • 26 kwietnia – zwycięstwo wojsk polskich w bitwie pod Grochowem.
  • 2/3 maja – w nocy wojska polskie odniosły zwycięstwo w bitwie pod Ostrówkiem.
  • 5 maja – dwa polskie szwadrony zostały rozbite w bitwie pod Kockiem.
  • 14 maja – zajęcie Lublina przez Polaków.
  • 15 maja – nieudany austriacki atak na Toruń.
  • 18 maja – wojska polskie zdobyły Sandomierz.
  • 20 maja – wojska polskie zdobyły twierdzę Zamość.
  • 27 maja – zajęcie Lwowa przez Polaków.
  • 1 czerwca – Austriacy zagrożeni przez zbliżające się wojska polskie ewakuowali się z Warszawy.
  • 2 czerwca – został utworzony Rząd Centralny Wojskowy Tymczasowy Obojga Galicji.
  • 11 czerwca – zwycięstwo Austriaków w bitwie pod Jedlińskiem.
  • 12 czerwca – nierozstrzygnięta bitwa pod Gorzycami.
  • 18 czerwca – bitwa pod Zaleszczykami, odbicie Sandomierza przez Austriaków.
  • 5 lipca – rozpoczęła się polska ofensywa z rejonu Radomia na południe.
  • 15 lipca – oddziały księcia Józefa Poniatowskiego wkroczyły do Krakowa.
  • 7 grudnia – podpisano konwencję między Napoleonem a Fryderykiem Augustem o powiększeniu Wojska Polskiego do 60 tysięcy żołnierzy.

1810

  • 3 kwietnia – Fryderyk August I wydał dekret powołujący Sąd Kasacyjny Księstwa Warszawskiego. Sąd Kasacyjny działał w niedługim czasie, nawet jak na instytucję krótkowiecznego Księstwa Warszawskiego: uroczyste rozpoczęcie jego działalności odbyło się 19 czerwca 1810 roku, a ostatnie opublikowane orzeczenie zapadło 16 października 1812. Te dwa lata odegrały istotną rolę w budowaniu polskiego systemu sądownictwa, do którego wprowadzono – wciąż funkcjonującą – instytucję kasacji. Stąd do tradycji Sądu Kasacyjnego nawiązuje obecny polski Sąd Najwyższy.
  • 10 kwietnia – dekret Fryderyka Augusta I o podziale administracyjno-terytorialnym przyłączonych terenów Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego.
  • 14 kwietnia – dekretem Fryderyka Augusta I została powołana Rządowa Dyrekcja Teatru – naczelna władza teatrów Księstwa Warszawskiego.
  • 23 kwietnia – w kościele pw. św. św. Rocha i Jana Chrzciciela w Brochowie został ochrzczony Fryderyk Chopin.
  • 19 czerwca – w Warszawie otwarto mennicę bijącą złote, srebrne i brązowe monety.

1811

  • 24 kwietnia – król Prus Fryderyk Wilhelm III Hohenzollern wydał edykt o przeniesieniu do Wrocławia i połączeniu Uniwersytetu Viadrina we Frankfurcie nad Odrą z tamtejszą Akademią Leopoldyńską – dziś Uniwersytet Wrocławski.
  • 4 czerwca – otwarto Szkołę Dramatyczną przy Teatrze Narodowym. Dyrektorem Szkoły został Wojciech Bogusławski.
  • Początek znoszenia pańszczyzny na ziemiach polskich pod zaborem pruskim.
  • Założono Ogród Botaniczny w Warszawie
  • Otwarto uzdrowisko w Swoszowicach należących do miasta Kraków.

1812

  • 3 marca – została utworzona Legia Księstwa Warszawskiego. Trzy pułki Legii Księstwa Warszawskiego (1, 2 i 3) wzięły udział w wyprawie na Rosję. Później włączone zostały do VIII Korpusu księcia Józefa Poniatowskiego.
  • 5 marca – Napoleon Bonaparte utworzył złożony z Polaków 5 Korpus Wielkiej Armii. Armia Księstwa Warszawskiego stała się trzonem odtwarzanego korpusu. Dowództwo powierzono księciu Józefowi Poniatowskiemu. Od 12 listopada 1812, na skutek rany księcia Poniatowskiego, dowództwo przejął gen. Józef Zajączek. Korpus ten był największą polską formacją wojskową w wojnie z 1812.
  • 26 maja – Fryderyk August I przekazał pełnię swojej władzy Radzie Ministrów Księstwa Warszawskiego.
  • 22 czerwca – w Wyłkowyszkach Napoleon Bonaparte w rozkazie dziennym do armii ogłosił początek II wojny polskiej, co oznaczało wojnę z Rosją.
  • 28 czerwca –  na sesji nadzwyczajnej Sejmu Księstwa Warszawskiego odczytano Akt Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego. Zawiązała się Konfederacja Generalna Królestwa Polskiego. Nadzwyczajny Sejm Księstwa Warszawskiego, który proklamował przywrócenie Królestwa Polskiego i zjednoczenie narodu polskiego.
  • Inwazja Napoleona na Rosję – zwycięstwa wojsk polsko-francuskich w bitwach pod Dziawołtowem i Rykontami.
  • 1 lipca – Napoleon Bonaparte powołał Komisję Rządu Tymczasowego Wielkiego Księstwa Litewskiego.
  • 20 sierpnia – otwarto teatr w Płocku.

1813

  • 5 lutego – polskie wojska opuściły Warszawę. Wobec zajęcia znacznej części Księstwa Warszawskiego przez wojska rosyjskie, najwyższe władze oraz resztki armii Księstwa pod dowództwem ks. Józefa Poniatowskiego przeniosły się do Krakowa.
  • 21 sierpnia – wojny napoleońskie: wojska francuskie pod dowództwem Napoleona stoczyły pierwszą bitwę nad Bobrem, zwyciężając Prusaków i Rosjan.
  • 19 października – wykonując swój ostatni rozkaz w czasie bitwy pod Lipskiem – osłonę odwrotu armii francuskiej, zginął polski generał, minister wojny i naczelny wódz Wojsk Polskich Księstwa Warszawskiego, marszałek Francji, członek Rady Stanu Księstwa Warszawskiego Józef A. Poniatowski

1814

  • Wrzesień – zwłoki księcia Józefa Poniatowskiego zostały sprowadzone do Polski. Został pochowany w podziemiach Bazyliki Świętego Krzyża w Warszawie (w roku 1815 w lipcu, zwłoki księcia zostały przeniesione do Krakowa na Wawel).

1815

  • 11 lutego – powołanie Wielkiego Księstwa Poznańskiego.
  • 13 maja – w Warszawie rozpoczęło działalność literackie Towarzystwo Iksów.
  • 15 maja – Antoni Henryk Radziwiłł został mianowany pierwszym i jedynym księciem-namiestnikiem autonomicznego Wielkiego Księstwa Poznańskiego.
  • 13 czerwca – książę Adam Kazimierz Czartoryski przywiózł do Warszawy konstytucję dla Królestwa Polskiego.
  • 20 czerwca – w Warszawie proklamowano powstanie Królestwa Polskiego tzw. Królestwo Kongresowe.
  • 24 lipca – założono Towarzystwo Naukowe Krakowskie.
  • 28 lipca – została założona Szkoła Podchorążych w Warszawie.
  • 18 października – utworzono Wolne Miasto Kraków.
  • 27 listopada – Królestwu Polskiemu została nadana konstytucja.
  • 25 grudnia – Józef Zajączek został namiestnikiem Królestwa Polskiego.

1816

  • 16 lutego – powstanie w Kielcach, z inicjatywy Stanisława Staszica pierwszej polskiej wyższej uczelni technicznej – Szkoły Akademiczno-Górniczej.
  • 24 lipca – założono Instytut Diaków w Przemyślu.
  • 23 września – powstaje Instytut Agronomiczny przekształcony później w Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego.
  • 19 listopada – utworzenie Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego przez cesarza Rosji i króla Polski Aleksandra I.

1817

  • 13 stycznia – profesor Feliks Radwański wywalczył w Senacie Rzeczypospolitej Krakowskiej decyzję o niewyburzaniu części murów obronnych Barbakanu i Bramy Floriańskiej.
  • 12 maja – w Warszawie otwarto pierwszą w kraju Giełdę Papierów Wartościowych.
  • 4 czerwca – cesarz Franciszek II Habsburg zatwierdził statut Fundacji Ossolineum, założonej we Lwowie przez hrabiego Józefa Maksymiliana Ossolińskiego.
  • 13 lipca – car Aleksander I wydał ukaz o utworzeniu Korpusu Litewskiego Armii Imperium Rosyjskiego. Specyfiką korpusu było to, że służyli w nim w większości rdzenni mieszkańcy Ziem Zabranych – wschodnie województwa Rzeczypospolitej Obojga Narodów zagarnięte przez Imperium Rosyjskie w wyniku rozbiorów Polski (1772–1795), stanowiące obszar zaboru rosyjskiego, które nie weszły w skład utworzonego w 1815 Królestwa Polskiego.
  • 1 października – powstało Towarzystwo Filomatów. Polskie tajne stowarzyszenie studentów i absolwentów Uniwersytetu Wileńskiego działające w latach 1817–1821, a następnie bez nazwy i ze zmienioną organizacją wewnętrzną do 1823. Na czele z Tomaszem Zanem, Adamem Mickiewiczem, Janem Czeczotem, Józefem Kowalewskim, Józefem Jeżowskim, Onufrym Pietraszkiewiczem.
  • 23 października – otwarto Instytut Głuchoniemych w Warszawie.
  • 13 listopada – we Lwowie powstał Zakład Narodowy im. Ossolińskich (Ossolineum).
  • Uchwalono „statut organiczny Uniwersytetu Krakowskiego”, który wprowadził nazwę Uniwersytet Jagielloński.
  • Powstaje studencki Związek Przyjaciół pod greckim godłem Panta Koina (wszystko wspólne), przewodził nim Ludwik Mauersberger.Była to tajna i nielegalna organizacja studencka o charakterze opozycyjnym. Prowadziła działalność literacką i propagowała samokształcenie.

1818

  • 27 marca – otwarcie pierwszego sejmu Królestwa Polskiego w Warszawie.
  • 23 czerwca – w krypcie św. Leonarda na Wawelu odbył się ponowny pogrzeb Tadeusza Kościuszki.
  • 17 sierpnia – w Tarnowie otwarto publiczną szkołę żeńską o klasie robót kobiecych.
  • 21 października – założono Kaliskie Towarzystwo Muzyczne, najstarsze towarzystwo muzyczne w Polsce.
  • Debiut estradowy Fryderyka Chopina.

1819

  • 3 maja – major Walerian Łukasiński utworzył w Warszawie Wolnomularstwo Narodowe
  • W Toruniu  założono Park Miejski, najstarszy park publiczny w Polsce

1820

  • 6 maja – Tomasz Zan założył na Uniwersytecie Wileńskim stowarzyszenie Promienistych. inaczej Towarzystwo Przyjaciół Pożytecznej Zabawy. Głównym hasłem promienistych było doskonalenie moralne. Każdy członek związku powinien charakteryzować się dzielnością moralną i wcielać w życie ideały prawdę, dobro i piękno. Chociaż promieniści nie planowali działań narodowowyzwoleńczych, to jednak zarówno w przemówieniach, jak i w mowach członków związku wygłaszanych podczas spotkań, pojawiały się hasła narodowe i wątki patriotyczne. Towarzystwo zawiesiło swoją działalność na początku czerwca 1820 r.
  • 15 września – uroczyste rozpoczęcie sypania kopca Kościuszki w Krakowie.
  • 7 listopada – założono Wyższe Seminarium Duchowne w Sandomierzu.
  • 26 grudnia – Adam Mickiewicz napisał Odę do młodości.

1821

  • 1 stycznia – ukazał się pierwszy numer „Kuriera Warszawskiego”.
  • 30 marca – zawarcie umowy zgierskiej – początek tworzenia okręgu przemysłu włókienniczego w okolicy Łodzi. Umowa podpisana pomiędzy: Viertelem – kupcem i fabrykantem z Rogóźna, Saengerem – farbiarzem z Chodzieży, Teske – farbiarzem z Szamocin jako przedstawicielami sukienników oraz komisarzem wojewódzkim Wydziału Administracyjnego Komisji Województwa Mazowieckiego Klemensem Witkowskim. Głównym pomysłodawcą umowy był Rajmund Lubicz-Rembieliński.  Stanowiła ona zasady – prawa i obowiązki – osiedlania się na terenie miasta Zgierza 300 zagranicznych sukienników. Praktyka działań wobec przybywających była taka, że każdy z przybyłych wypełniał protokół deklaracyjny, w którym zobowiązywał się ostatecznie osiąść w mieście i utrzymywać w ciągłym ruchu „fabrykę” – warsztaty sukiennicze – i na wybranym placu w osadzie wybudować dom drewniany na podmurowaniu, kryty dachówką.  Umowa służyła później za wzór dla innych miast i osad rządowych przy formułowaniu warunków osadnictwa w Królestwie Polskim
  • 1 maja – Powstaje  Towarzystwo Patriotyczne – tajna organizacja niepodległościowa w Królestwie Polskim założona w Lasku Bielańskim koło Warszawy  Zrzeszała członków rozwiązanego w 1820 roku Wolnomularstwa Narodowego oraz wielkopolskiego Związku Kosynierów. Organizacja liczyła 240 członków, z których część wcześniej należało do masonerii. Towarzystwo Patriotyczne nie miało jasno sprecyzowanych celów działalności. W założeniach ogólnych dążyło do odbudowy Polski w granicach z 1772 roku, na drodze walki zbrojnej, podjętej w sprzyjających warunkach międzynarodowych.

1822

  • Listopad – W Wilnie wydano Poezje Mickiewicza, zawierające Ballady i romanse.

1823

  • 25 października – zakończono budowę kopca Kościuszki w Krakowie.
  • 25 grudnia – założono Muzeum Książąt Lubomirskich we Wrocławiu. Józef Maksymilian Ossoliński zawarł układ z księciem Henrykiem Lubomirskim o połączeniu kolekcji dzieł sztuki Ossolińskiego i Lubomirskiego w nowy oddział Zakładu o nazwie Musaeum Lubomirscianum. Mimo licznych przeszkód ze strony władz, do Ossolineum napływały przeznaczone dla Muzeum dary (m.in. rysunki z kolekcji hr. Ignacego Skarbka i Karola Kühnla).
  • Wielkie Księstwo Poznańskie – Początek uwłaszczenia chłopów. Czyli nadania chłopom prawa własności do posiadanej przez nich ziemi, połączone ze zniesieniem obciążeń feudalnych, tj. pańszczyzny, czynszu, darmoch itp. Na ziemiach polskich uwłaszczenie przeprowadzono: w zaborze austriackim w 1848 r., w Królestwie Kongresowym w 1864 r. i w zaborze pruskim w latach 1808–1872.

1824

  • Pierwsze obserwacje meteorologiczne w Karkonoszach (Śnieżka – początek 10 letnich obserwacji sezonowych temperatury i ciśnienia).
  • Rozbicie Towarzystwa Filaretów i Filomatów. Procesy i zesłania członków tych stowarzyszeń. Wśród skazanych znaleźli się Adam Mickiewicz i Tomasz Zan.
  • Procesy członków Wolnomularstwa Narodowego i Towarzystwa Patriotycznego.

1825

  • Zwołano trzeci sejm Królestwa Polskiego

1826

  • 1 stycznia – wszedł w życie Kodeks cywilny Królestwa Polskiego z 1 (13) czerwca 1825 roku. Kodeks stanowił niewielką przeróbkę kodyfikacji napoleońskiej w zakresie prawa osobowego, niemniej wprowadził kilka istotnych zmian, jak: zniesienie instytucji śmierci cywilnej czy polepszenie pozycji prawnej dzieci pozamałżeńskich. Ponadto w istotnym stopniu reformował prawo małżeńskie, uwzględniając częściowo postulaty duchowieństwa, wprowadzając wyłącznie wyznaniową formę zawarcia małżeństwa. W Kodeksie zawarte były też pewne ogólne przepisy prawa cywilnego oraz przepisy o aktach stanu cywilnego

1827

  • 31 sierpnia – w Warszawie otwarto Instytut Oftalmiczny (okulistyczny).

1828

  • 15 grudnia – założono Sprzysiężenie Wysockiego. Związek kilkunastu wojskowych ze Szkoły Podchorążych w Warszawie, zgrupowanych wokół Piotra Wysockiego. Sprzysiężenie powstało na fali ożywienia narodowego wywołanego sądem sejmowym, a także porażkami Rosji w wojnie z Turcją. Jako pierwsza z licznych organizacji spiskowych Królestwa Polskiego, postawiła sobie za główny cel wywołanie powstania zbrojnego i wyzwolenie ojczyzny, stopniowo poszerzając w wojsku krąg spiskowców. Celem sprzysiężenia było wywołanie powstania i oddanie władzy politykom min. Józefowi Chłopickiemu, Julianowi Ursyn Niemcewiczowi. Mimo nalegań Maurycego Mochnackiego nie stworzyli dalekosiężnego programu politycznego. W nocy z 29 na 30 listopada 1830 członkowie Sprzysiężenia (Belwederczycy) zaatakowali Belweder – siedzibę wielkiego księcia Konstantego, wywołując tym samym Powstanie listopadowe.

1829

  • 29 stycznia – został utworzony Bank Polski Królestwa Polskiego.
  • 5 maja – uroczyste otwarcie Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu.

1830

  • 8 stycznia – na Wawelu został pochowany Prymas Królestwa Polskiego Jan Paweł Woronicz, jego pogrzeb przerodził się w wielką manifestację patriotyczną.
  • 17 marca – w Teatrze Wielkim w Warszawie odbył się pierwszy biletowany koncert Fryderyka Chopina.
  • 11 maja – Julian Ursyn Niemcewicz odsłonił pomnik Mikołaja Kopernika w Warszawie.
  • 11 października – w Warszawie odbył się pożegnalny koncert Fryderyka Chopina
  • 2 listopada – Fryderyk Chopin wyjechał na zawsze z Polski.
  • 29 listopada – wybuch Powstania listopadowego. W nocy młodzi słuchacze Szkoły Podchorążych Piechoty w Warszawie pod wodzą porucznika Piotra Wysockiego wraz z cywilnymi spiskowcami rozpoczęli powstanie.
  • 30 listopada – Warszawa została oczyszczona z wojsk rosyjskich. Władzę objęła Rada Administracyjna, dążąca do porozumienia z wielkim księciem Konstantym. Wojska rosyjskie i polskie wierne księciu Konstantemu wycofały się pod Warszawę.
  • 1 grudnia – założono Klub Patriotyczny. Organizacja, której prezesem został Joachim Lelewel, domagająca się walki zbrojnej o niepodległość Polski, obrony swobód obywatelskich oraz reform społecznych
  • 3 grudnia – Radę Administracyjną Królestwa Polskiego zastąpił Rząd Tymczasowy.
  • 4  grudnia – powołanie do życia Gwardii Narodowej w Krakowie. Jej uczestnicy wzmocnili oddziały polskie w Warszawie.
  • 5 grudnia – dyktatorem powstania ogłoszono generała Józefa Chłopickiego.
  • 18 grudnia – Sejm uznał trwające powstanie (listopadowe) za narodowe.
  • 21 grudnia – powstanie listopadowe: dyktator Józef Chłopicki rozwiązał Rząd Tymczasowy i powołał w jego miejsce Radę Najwyższą Narodową.
  • 29 grudnia – dyktator powstania listopadowego gen. Józef Chłopicki powołał Komisję Rozpoznawczą, zajmującą się osobami podejrzanymi o szpiegostwo na rzecz Rosji.

1831

  • 9 stycznia – Juliusz Słowacki podjął pracę w powstańczym Biurze Dyplomatycznym księcia Adama Jerzego Czartoryskiego.
  • 17 stycznia – Józef Chłopicki zrezygnował z funkcji dyktatora powstania
  • 20 stycznia – Michał Gedeon Radziwiłł został przywódcą powstania listopadowego.
  • 25 stycznia – Sejm Królestwa ogłosił detronizację cara Mikołaja I z tronu polskiego.
  • Powstaje drugie Towarzystwo Patriotyczne. Wznowiło swa działalność pod przewodnictwem Joachima Lelewela. W okresie kryzysu militarnego powstania listopadowego opowiadało się za kontynuacją walki z Rosją, organizując masowe demonstracje w Warszawie. W czasie jednej z nich, 15 sierpnia 1831, doszło do samosądu na szpiegach i dawnych generałach wielkiego księcia Konstantego Pawłowicza. Niepokoje te dały podstawę do likwidacji Towarzystwa 17 sierpnia przez dyktatora powstania, generała Jana Krukowieckiego.
  • 29 stycznia – Sejm powołał Rząd Narodowy. Został powołany z głównych grup politycznych.
  • 30 stycznia – Sejm wybrał Adama Jerzego Czartoryskiego na prezesa Rządu Narodowego.
  • 3 lutego – powołano Ministerstwo Spraw Zagranicznych.
  • 6 lutego – wojska rosyjskie wkroczyły do Królestwa Polskiego.
  • 7 lutego – Sejm Królestwa Polskiego powziął uchwałę o kokardzie narodowej; była to pierwsza w historii regulacja prawna w sprawie polskich barw narodowych.
  • 14 lutego – w bitwie pod Stoczkiem oddziały gen. J. Dwernickiego odniosły zwycięstwo nad rosyjską dywizją Fiodora Geismara.
  • 15 lutego – papież Grzegorz XVI wydał wezwanie, by polscy biskupi nie angażowali się w działalność powstańczą.
  • 17 lutego – bitwa pod Dobrem. Płk. J. Skrzynecki zatrzymał pochód wojsk rosyjskich pod dowództwem gen. Rosena na Warszawę; zwycięska  bitwa pod Kałuszynem.
  • 19 lutego – zwycięstwo powstańców w bitwie pod Nową Wsią .
  • 19/20 lutego – nierozstrzygnięta  bitwa pod Wawrem.
  • 23 lutego – zwycięstwo powstańców w bitwie pod Nowogrodem.
  • 24/25 lutego – zwycięstwo powstańców w bitwie pod Białołęką.
  • 25 lutego – bitwa wojsk polskich z wojskami rosyjskimi pod Grochowem; śmierć gen. Żymirskiego
  • 26 lutego – generał Jan Skrzynecki został wybrany przez sejm naczelnym wodzem.
  • 2 marca –zwycięstwo powstańców w bitwie pod Puławami.
  • 3 marca – zwycięstwo wojsk generała Józefa Dwernickiego nad Rosjanami w bitwie pod Kurowem.
  • 18 marca –stoczono bitwę pod Kazimierzem Dolnym.
  • 31 marca – zwycięstwo wojsk polskich w drugiej bitwie pod Wawrem i w bitwie pod Dębem Wielkiem.
  • 2 kwietnia – wygrana powstańców w II bitwie pod Kałuszynem.
  • 5 kwietnia – w Teatrze Narodowym w Warszawie odbyła się prapremiera pieśni powstania listopadowego: Warszawianki.
  • 9 kwietnia – zwycięska bitwa pod Domanicami Dowódcą polskich oddziałów był generał Ludwik Kicki, wspomagany przez pułkownika Michała Mycielskiego i baterię konną Józefa Bema.  Bitwa pod Boremlem. Józef Dwernicki (7000 żołnierzy i 12 dział) otrzymał zadanie rozszerzenia powstania na Wołyniu, jednak rozczarowany obojętnym przyjęciem przerzucił swą dywizję na Podole.
  • 10 kwietnia –  zwycięstwo Polaków w bitwie pod Domanicami.
  • Wygrana bitwa wojsk polskich pod dowództwem generała Ignacego Prądzyńskiego  w bitwie pod Iganiami.
  • 11 kwietnia –zwycięstwo powstańców w bitwie pod Poryckiem.
  • 15 kwietnia – w bitwie pod Liwem powstańcy odparli Rosjan usiłujących przeprawić się przez rzekę Liwiec.
  • 17 kwietnia – porażka wojsk polskich w bitwie pod Wronowem.
  • 18 kwietnia – porażka powstańców w bitwie pod Kazimierzem Dolnym.
  • 19 kwietnia – zwycięstwo powstańców w II bitwie pod Boremlem.
  • 21 kwietnia – w bitwie pod Sokołowem Podlaskim szwadron kawalerii polskiej z 1. pułku ułanów rozbił rosyjski oddział strzelców konnych.
  • 22 kwietnia – nieudany atak powstańców na Mariampol.
  • 25 kwietnia – bój spotkaniowy straży przednich armii polskiej i rosyjskiej pod Kuflewem.
  • 26 kwietnia – bitwa pod Mińskiem Mazowieckim. Bitwa zakończyła się odwrotem polskiej dywizji.
  • 27 kwietnia – gen. Józef Dwernicki przeszedł ze swoimi oddziałami granicę galicyjską, gdzie został internowany przez Austriaków.
  • 29 kwietnia – wygrana powstańców w bitwie pod Kiejdanami.
  • 3 maja – Wojciech Jastrzębowski opublikował tekst O wiecznym pokoju między narodami, uważany za pierwszy w historii projekt konstytucji zjednoczonej Europy.
  • 9 maja –  zwycięstwo powstańców w bitwie pod Firlejem.
  • 10 maja – nierozstrzygnięta bitwa pod Lubartowem. Początek bitwy pod Połągą.
  • 13 maja – zwycięstwo powstańców w bitwie pod Jędrzejowem i porażka w bitwie pod Połągą.
  • 14 maja – klęska Polaków w bitwie pod Daszowem.
  • 18 maja – Sejm wykluczył ze swego grona posłów, którzy nie podpisali uchwały o detronizacji Mikołaja I.
  • 21 maja – zwycięstwo powstańców w bitwie pod Tykocinem.
  • 22 maja –zwycięstwo powstańców w bitwie pod Nurem.
  • 26 maja – porażka wojsk polskich w bitwie pod Ostrołęką; 4 tysiące poległych m.in. gen. Ludwik Kicki. Odwrót pozostałych oddziałów w kierunku Warszawy; poza odciętym korpusem gen. Antoniego Giełguda wysłanym na Litwę.
  • 29 maja – wygrana powstańców w bitwie pod Rajgrodem.
  • W Teatrze Narodowym w Warszawie wykonano po raz pierwszy pieśń patriotyczną Litwinka, czyli hymn legionistów litewskich.
  • 11 czerwca – rozpoczęła się bitwa pod Uchaniami.
  • 17 czerwca – rozpoczęła się bitwa pod Kockiem.
  • 19 czerwca – zwycięstwa wojsk rosyjskich w bitwach: pod Budziskami, pod Łysobykami i pod Ponarami.
  • 20 czerwca –zwycięstwo Rosjan w bitwie pod Kockiem.
  • 8 lipca –zwycięstwo Rosjan w bitwie pod Szawlami.
  • 10 lipca – zwycięstwo powstańców w III bitwie pod Kałuszynem.
  • 13 lipca – polskie oddziały na Litwie pod dowództwem generałów Giełguda i Chłapowskiego po serii niepowodzeń przekroczyły granicę pruską i złożyły broń.
  • 14 lipca – zwycięstwo powstańców w II bitwie pod Mińskiem Mazowieckim.
  • Sierpień – upadek Rządu Narodowego. Władze przejął Jan Krukowiecki jako prezes Rady Ministrów.
  • 9 sierpnia – stoczono bitwę pod Iłżą i pod Gniewoszowem.
  • 12 sierpnia – Henryk Dembiński został przywódcą powstania listopadowego.
  • 15 sierpnia – zamieszki w Warszawie. Lud wtargnął do więzienia na Zamku i powiesił więźniów posądzonych o zdradę.
  • 17 sierpnia – powstał rząd Jana Stefana Krukowieckiego. Przegrana powstańców w drugiej bitwie o Wilno.
  • 29 sierpnia – zwycięstwo powstańców w bitwie pod Międzyrzecem Podlaskim.
  • 6/8 września – szturm wojsk rosyjskich na Warszawę zakończony jej kapitulacją; śmierć gen. Sowińskiego na Woli.
  • 10 września – generał Maciej Rybiński został ostatnim przywódcą powstania listopadowego. Bitwa pod Chotczą.
  • 12 września – nierozstrzygnięta bitwa pod Kockiem.
  • 23 września – w płockim ratuszu odbyła się ostatnia sesja Sejmu Królestwa Polskiego.
  • 5 października – wojsko polskie w liczbie 20 tys. ludzi wraz z ostatnim wodzem powstania listopadowego gen. Maciejem Rybińskim przekroczyło granicę pruską we wsi Jastrzębie pod Brodnicą i złożyło broń, był to ostatni epizod powstania listopadowego.
  • 9 października – kapitulacja twierdzy Modlin.
  • 21 października – kapitulacja twierdzy Zamość.
  • 22 listopada – generał-gubernator Królestwa Polskiego Iwan Paskiewicz unieważnił wszystkie postanowienia i uchwały Rządu Narodowego.
  • 8 grudnia – Joachim Lelewel stanął na czele powstałego w Paryżu Komitetu Narodowego Polskiego. Była to Polska organizacja emigracyjna założona w konsekwencji upadku powstania listopadowego. Została zamknięta przez policję francuską w grudniu 1832r., a dodatkowo rozpadła się na poszczególne grupy. Celem było wyzwolenie Polski w granicach przedrozbiorowych, własnymi powstańczymi siłami, wprowadzenie republiki, zniesienie pańszczyzny, uwłaszczenie włościan i równość obywateli. Działania KNP skupiły się na przeprowadzeniu powstania na ziemiach zaboru rosyjskiego. W tym celu zorganizowano wyprawę pod dowództwem płk. Józefa Zaliwskiego, miała to być część ogólnoeuropejskiej rewolucji. W celu przeprowadzenia wyprawy Lelewel i Zaliwski założyli Komitet Zemsta Ludu.

1832

  • 12 stycznia – z rozkazu Mikołaja I Order Virtuti Militari został zdegradowany do rangi odznaki.
  • 26 lutego – po zniesieniu konstytucji Królestwa Polskiego opublikowano Statut Organiczny dla Królestwa Polskiego. Statut potwierdzał min.  istniejącą od 1815 roku przynależność Królestwa Polskiego do państwa rosyjskiego. Korona Królestwa Polskiego tak jak we wcześniejszej konstytucji miała być “dziedziczną w osobie” cara.
  • 24 marca – rząd rosyjski wydał ukaz o karnym wcielaniu dzieci polskich do armii Imperium Rosyjskiego. Dzieci osób biorących udział w powstaniu listopadowym miały być traktowane jako tzw. kantoniści i wcielane do specjalnych batalionów wojsk rosyjskich. Rząd rosyjski polecił oddać do specjalnych batalionów dziecięcych chłopców od 7 do 16 roku życia, dzieci emigrantów politycznych, sieroty, dzieci biedaków i uliczników.
  • 27 marca – Rząd Tymczasowy Królestwa Polskiego (1831-1832) został zlikwidowany i zastąpiony reaktywowaną Radą Administracyjną.
  • 1 maja – car Mikołaj I zlikwidował Uniwersytet Wileński jako karę za udział wielu wykładowców i studentów w powstaniu listopadowym.
  • 31 maja – carski namiestnik Iwan Paskiewicz wkopał kamień węgielny pod budowę Cytadeli Warszawskiej.
  • 9 czerwca – papież Grzegorz XVI w encyklice “Cum primum” potępił powstanie listopadowe i wezwał Polaków do podporządkowania się władzy rosyjskiego cara Mikołaja I
  • 21 grudnia – trumna ze zwłokami Tadeusza Kościuszki została w tajemnicy przed zaborcami umieszczona w marmurowym sarkofagu na Wawelu.
  • 28 grudnia – Joachim Lelewel i Józef Zaliwski założyli tajny komitet Zemsta Ludu. Celem tej organizacji było zorganizowanie zbrojnej wyprawy do Królestwa Polskiego i wywołanie rewolucji. W 1833 małe grupki spiskowców pod dowództwem płk. Zaliwskiego, współinicjatora nocy listopadowej, przedostały się do Królestwa Polskiego licząc na wywołanie zbrojnego powstania. Miało ono być częścią rewolucji ogólnoeuropejskiej przygotowanej przez karbonariuszy. Jednak policja rosyjska i austriacka szybko rozprawiła się z partyzantami, a Zaliwski został osadzony w austriackim więzieniu.
  • Ogłoszono w Krakowie, oświadczenie rezydentów mocarstw opiekuńczych o podjęciu „bezpośredniego i skutecznego czuwania nad utrzymaniem porządku i spokojności”.

1833

  • 15 lutego – we Lwowie odbyła się premiera komedii Śluby panieńskie Aleksandra Fredry.
  • 24 lutego – zainaugurował działalność Teatr Wielki w Warszawie. Na otwarcie Teatru Wielkiego wystawiono Cyrulika sewilskiego Gioacchina Rossiniego.
  • Marzec – Partyzantka Zaliwskiego w Królestwie.
  • 5 listopada – na zjeździe w Rzepniowie koło Złoczowa w Galicji ukonstytuował się formalnie nowy związek węglarski. Tajna organizacja polityczna, założona przez emisariuszy z Francji i miejscowych działaczy. Od roku 1834  związek działał pod nazwą Węglarstwo Polskie. Była to odnoga ogólnoeuropejskiej organizacji walczącej z reakcją i absolutyzmem – węglarstwa. Wśród założycieli Związku znajdowali się: Karol Borkowski, Seweryn Goszczyński, Henryk Dmochowski.
  • Wprowadzenie stanu wojennego przez cara.
  • Zgromadzenie Reprezentantów podjęło decyzje o wprowadzeniu do obiegu monety krajowej

1834

  • 13 lutego – Adam Mickiewicz ukończył pisanie obszernego utworu pt. Pan Tadeusz, o czym następnego dnia doniósł Antoniemu Edwardowi Odyńcowi słowami:
    „Więc skończyłem wczora właśnie. Pieśni ogromnych dwanaście!”
  • 17 lutego – we Lwowie miała miejsce prapremiera Zemsty Aleksandra Fredry z udziałem Jana Nepomucena Nowakowskiego (w roli Cześnika) oraz Witalisa Smochowskiego (jako Rejent).
  • 17 czerwca – w Paryżu ukazał się pierwodruk Pana Tadeusza Adama Mickiewicza.

1835

  • 12 czerwca – we Lwowie odbyła się premiera komedii Dożywocie Aleksandra Fredry

1836

  • Powstanie Konarszczyzny – partyzantki narodowowyzwoleńczej w latach 1835-1839 na ziemiach (na Litwie i Podolu) zabranych Polsce przez Rosję. Nazwa ta została rozciągnięta na cały ruch spiskowy, stworzony przez Młodą Polskę, której emisariuszem był Szymon Konarski. Poglądy na świat i idee Konarskiego znamy z szesnastu numerów “Północy”, które ukazały się pod jego redakcją pomiędzy styczniem a majem 1835 r. Za cel stawiał sobie oczywiście przede wszystkim oswobodzenie Polski przez wojnę lub rewolucję, ale pisał również o oswobodzeniu ludów północno-wschodnich, oswobodzeniu ludzkości. Jego hasłem było: “Polska i ludzkość”. Środki na walkę z zaborcami powinno się zabrać magnatom na wsiach i bogatym w miastach. W 1937 Konarski został aresztowany.

1837

  • 3 czerwca – w Berdyczowie założono Związek Ludu Polskiego Związek miał gromadzić broń, rozwijać siatkę konspiracyjną, nawiązywać kontakty konspiracyjne z żołnierzami rosyjskimi i przygotowywać przyszłe powstanie. ZLP dążył do radykalnej reformy stosunków społecznych na ziemiach polskich, przyznania praw mieszczanom. Przewodniczącym ZLP był Szymon Konarski, Po aresztowaniu Konarskiego związek uległ likwidacji.

1838

  • 9 stycznia – w Gdańsku otwarto pierwsze publiczne przedszkole.

1839

  • Kraków opuściły wojska pruskie i rosyjskie, na skutek protestu Anglii i Francji. Pozostały wojska austriackie.
  • Juliusz Słowacki ogłosił drukiem Trzy poemata (Ojciec zadżumionych, Wacław i W Szwajcarii) oraz Balladynę.
  • Henryk Rzewuski wydał Pamiętnik Seweryna Soplicy.

1840

  • 15 lipca – Paweł Edmund Strzelecki wszedł na Mount Townsend (najwyższy szczyt Australii), któremu nadał nazwę Góra Kościuszki (2 228 m n.p.m.).
  • 15 grudnia – Paryż: w jednej z kaplic Kościoła Inwalidów pochowano szczątki Napoleona Bonaparte, sprowadzone z Wyspy Świętej Heleny.
  • 22 grudnia – w Collège de France w Paryżu Adam Mickiewicz wygłosił pierwszy z cyklu wykładów na temat literatury słowiańskiej.

1841

  • 7 lipca – więziony w warszawskiej Cytadeli Karol Levittoux, działacz niepodległościowy i konspirator, założyciel tajnych sprzysiężeń w Łukowie i Chełmie, dokonał samospalenia.
  • 30 lipca – spotkanie Adama Mickiewicza z Andrzejem Towiańskim, które zapoczątkowało Sprawę Bożą –  Koło Sprawy Bożej (organizacja towiańczyków) Była to sekta moralno-religijna, założona w Paryżu z inicjatywy Andrzeja Towiańskiego, działająca do 1878. Towiańczycy wierzyli w nadejście nowej epoki, przybliżającej nadejście Królestwa Bożego na ziemi, doniosłą rolę narodu polskiego w procesie dziejowym, krytykowali również zinstytucjonalizowane formy religijne. Byli przekonani, że każdy człowiek posiada wewnątrz siebie ukrytą wiedzę absolutną ofiarowaną mu przez Boga. Do Koła należało wielu przedstawicieli polskiej emigracji, m.in. Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Michał Szweycer i Seweryn Goszczyński
  • Wojska austriackie opuściły Kraków.

1842

  • 28 marca – otwarto Teatr Skarbkowski we Lwowie. Wzniesiony z funduszy hrabiego Stanisława Skarbka. Oprócz teatru w gmachu znajdowały się także mieszkania, w których mieszkali m.in. Artur Grottger i Juliusz Kossak. Budynek był przez fundatora oddany miastu w bezpłatne użytkowanie na pięćdziesiąt lat. Zaborcze władze wykorzystały swą uprzywilejowaną pozycję i w statucie narzuciły polskiemu teatrowi obowiązek wystawiania sztuk także w języku niemieckim. Ponieważ na przedstawieniach niemieckich, teatr świecił pustkami, przez wiele lat polska widownia praktycznie finansowała kulturę niemiecką we Lwowie. Inauguracyjnym przedstawieniem była niemiecka sztuka Franza Grillparzera Życie snem, zaś następnego dnia polski zespół wystawił Śluby panieńskie Aleksandra Fredry.

1843

  • 24 stycznia – została założona Politechnika Lwowska.
  • Emisariusze Towarzystwa Demokratycznego Polskiego – jednego z najważniejszych stronnictw politycznych Wielkiej Emigracji, które zostało utworzone w Paryżu 17 marca.  Zamierzali oni odbudować Rzeczpospolitą siłami samych Polaków.  Założyli w Krakowie Komitet Rewolucyjny, współpracujący z Centralizacją Poznańską – Komitetem Libeltatajną strukturą niepodległościową.

1844

  • 5 lipca – powstanie tkaczy śląskich w Bielawie domagających się podniesienia płac oraz poprawy warunków bytowych. 3000 tkaczy wdarło się na teren zakładów Christiana Gottloba Dieriga oraz do jego domu. W wyniku interwencji wojska zginęło 11 osób, 24 zostały ranne.
  • 14 lipca – rozpoczęto budowę Dworca Wiedeńskiego w Warszawie.
  • 18 października – rozpoczęto budowę Kanału Elbląskiego.
  • 4 listopada – we Lwowie otwarto Akademię Techniczną, od 28 czerwca 1920 Politechnikę Lwowską.

 1845

  • 14 kwietnia – założono Królewskie Katolickie Gimnazjum w Ostrowie, zwane później Wielkopolską Szkołą Edukacji Narodowej.
  • 5 lipca – w Pszczynie ukazało się pierwsze wydanie Tygodnika Polskiego.
  • 2 października – utworzono Greckokatolickie Seminarium Duchowne w Przemyślu.

1846

  • 19 lutego – kwiecień – rzeź galicyjska – Rabacja galicyjska.  Powstanie chłopskie na terenach zachodniej Galicji w drugiej połowie lutego i marca 1846 roku, mające charakter antyszlachecki i antypańszczyźniany. W swojej pierwszej fazie charakteryzowało się napadami na dwory oraz pogromami ludności ziemiańskiej, urzędników dworskich i rządowych. Najbardziej znanym przywódcą chłopskich oddziałów był Jakub Szela.  Było inspirowane przez Austriaków chcących doprowadzić do rozdźwięku w polskim społeczeństwie. Spalono co najmniej 500 dworów, śmierć poniosło od 1,2 do 3 tys. ziemian i urzędników dworskich.
  • 21 lutego – 4 marca – Wybucha powstanie krakowskie. Próba ogólnonarodowego zrywu pod hasłami demokracji, podjęta w Wolnym Mieście Krakowie (do nielicznych nieudanych wystąpień zbrojnych doszło także w trzech zaborach, głównie w Galicji). Oddziały Austriackie wycofują się z Krakowa w skutek prowadzonych działań zaczepnych w mieście przez grupy powstańców.
  • 22 lutego – utworzono Rząd Narodowy. Na jego czele w dniach 22–24 lutego 1846 stał triumwirat: Jan Tyssowski (Galicja), Ludwik Gorzkowski (Wolne Miasto Kraków) i Aleksander Grzegorzewski (Królestwo Kongresowe). Od 24 lutego do 2 marca 1846 Tyssowski sprawował władzę dyktatorską
  • 22/23 lutego – ogłoszenie Manifestu Rządu Narodowego.
  • 24 lutego – Jan Tyssowski został dyktatorem powstania.
  • 26 lutego – porażka powstańców w bitwie pod Gdowem.
  • 27 lutego – odbyła się tzw. procesja Dembowskiego, która wyruszyła do Podgórza (przedmieście Krakowa) bez broni, za to z krzyżem i sztandarami procesyjnymi. Jej głównym celem było niedopuszczenie do współpracy chłopstwa z wojskami austriackimi przeciwko powstaniu. Oddziały zaborcy rozproszyły procesję, a Dembowski zginął. Powstanie krakowskie upadło.
  • 1 marca – wojska austriackie stanęły pod Krakowem, żądając kapitulacji miasta w ciągu 48 godzin.
  • 3 marca – upadek powstania.
  • 20 marca – wybuch Powstania wielkopolskiego

1847

  • 14 października – pierwszy parowóz wyruszył z Krakowa do Mysłowic, otwarto pierwszą linię (dł. 65,47 km) Kolei Krakowsko-Górnośląskiej
  • 17 listopada – w Berlinie zakończył się proces wielkopolskich powstańców i działaczy niepodległościowych z powstania 1846 rku. Skazano 117 osób, z tego 8 na karę śmierci.

1848

  • 20 marca – Powstanie wielkopolskie, które wybuchło jako część ogólnopolskiego planu powstania narodowego w czasie europejskiej Wiosny Ludów.  W Poznaniu utworzono Komitet Narodowy Polski z Gustawem Potworowskim na czele, do którego przyłączyli się wypuszczeni z pruskiego więzienia działacze związani z przygotowaniami powstania w 1846 roku (Ludwik Mierosławski i Karol Libelt). Komitet proklamował niepodległość, odmawiając bezpośredniego wcielenia części Poznańskiego do Królestwa Prus i przystąpił do organizacji sił zbrojnych.
  • 21 marca – we Lwowie utworzono Komitet Narodowy. opowiadał się za demokratyzacją życia publicznego i zniesieniem pańszczyzny, w związku z czym wszedł w konflikt z Stowarzyszeniem Właścicieli Większych Posiadłości Wiejskich. Jego wrogiem była również, ze względu na jego demokratyczne przekonania, Rada Przyboczna utworzona przez gubernatora Franza Stadiona. Komitetem kierowali Jan Dobrzański, Józef Dzierzkowski i Leszek Dunin-Borkowski.
  • 1 kwietnia – otwarto odcinek Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej do granicy w Maczkach.
  • Komitet Narodowy Polski w Poznaniu zniósł część obowiązków chłopskich wobec dworów.
  • 6 kwietnia – władze austriackie przyznały pełną autonomię Uniwersytetowi Lwowskiemu i zezwoliły na wykłady w języku polskim.
  • 11 kwietnia – Powstanie wielkopolskie – została podpisana ugoda w Jarosławcu między przedstawicielami władz pruskich a Komitetem Narodowym. Zakładała ona udzielenie autonomii części Wielkiego Księstwa Poznańskiego (od czasów powstania listopadowego trwała tam bowiem germanizacja) w zamian za rozwiązanie większości oddziałów powstańczych. Ugoda została przyjęta przez kosynierów jako zdrada (bowiem to oddziały kosynierów miały przede wszystkim ulec demilitaryzacji). Ostatecznie, Prusy nie dotrzymały obietnicy i przystąpiły do samodzielnej likwidacji sił powstańczych. Polacy podjęli walkę, wygrywając bitwy pod Miłosławiem i Sokołowem, jednak siła powstania słabła z czasem. Ostatecznie, 9 maja 1848 roku powstańcy podpisali kapitulację
  • 14 kwietnia – powstała Rada Narodowa Lwowska. polska organizacja demokratyczna, mająca cechy parlamentu galicyjskiego, z inicjatywy członków Komitetu Narodowego. Dążyła do skoordynowania działalności wszelkich rad w Galicji w celu przejęcia władzy. Rada Narodowa Lwowska reprezentowała głównie polskie ziemiaństwo, mieszczaństwo oraz inteligencję, o poglądach demokratycznych.
  • 17 kwietnia – pod wpływem wydarzeń Wiosny Ludów rząd austriacki uwłaszczył chłopów w Galicji.
  • 26 kwietnia – wojska powstańcze w Wielkopolsce odmówiły demobilizacji.
  • 26/27 kwietnia – zamieszki na ulicach Krakowa. Wojska austriackie zbombardowały Kraków z Wawelu, w wyniku czego zginęły 32 osoby. Kapitulacja miasta.
  • 29 kwietnia – wojska pruskie rozbiły obóz powstańców wielkopolskich w bitwie pod Książem.
  • W Krakowie odbyły się manifestacyjne pogrzeby ofiar starć powstańczych z 26 i 27 kwietnia.
  • 30 kwietnia – Powstanie wielkopolskie – zwycięstwo polskie w bitwie pod Miłosławiem.
  • 2 maja – Powstanie wielkopolskie – zwycięstwo powstańców w bitwie pod Sokołowem.
  • 3 maja – proklamowanie w Mosinie Rzeczypospolitej przez Jakuba Krotowskiego-Krauthofera. o proklamowana przez Jakuba Krotowskiego-Krauthofera podczas Wiosny Ludów, w dniu 3 maja 1848 r. niepodległa republika polska. Przetrwała krótko: tylko 5 dni licząc do przegranej w dniu 8 maja przez powstańców bitwy pod Rogalinem lub 6 dni do ostatecznej potyczki pod Trzebawiem w dniu 9 maja, po której powstańcze siły zbrojne złożyły broń w Bardzie pod Wrześnią, podpisując akt kapitulacyjny.
  • 8 maja – Powstanie wielkopolskie – zwycięstwo powstańców w bitwie o Kcynię.
  • 9 maja – złożenie broni w Bardzie i ostateczny upadek Rzeczypospolitej Mosińskiej.
  • 5 lipca – w Cieszynie ukazało się pierwsze wydanie czasopisma Nowiny dla Ludu Wiejskiego.
  • 10 sierpnia – z dworca kolejowego przy ul. Gajowej w Poznaniu odjechał pierwszy pociąg do Stargardu. Podróż, podczas której pasażerowie pokonali 173,3 km trwała 7 godz. 5 min (średnia prędkość wyniosła 24,5 km/h).
  • 2 listopada –Po zbombardowaniu miasta przez Austriaków nastąpiła kapitulacja Lwowa.
  • 3 listopada – Kraków: ukazał się pierwszy numer dziennika informacyjno-politycznego „Czas”.

1849

  • 7 kwietnia – Jan Gajda – działacz społeczny, poeta i malarz, w odezwie opublikowanej na łamach wychodzącego w Bytomiu polskojęzycznego Dziennika Górnośląskiego, zaapelował o utworzenie Ligi Śląskiej dla poparcia narodowości śląskiej.
  • Wprowadzenie w Galicji i okręgu krakowskim stanu wojennego (w Krakowie trwał do maja 1854).

1850

  • 18 lutego – otwarto Muzeum Archeologiczne w Krakowie.
  • 14 marca – w Berdyczowie Honoré de Balzac poślubił Ewelinę Hańską.

1851

  • Założono Towarzystwo Biblioteki Słuchaczów Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.
  • W Warszawie  na ul. Miodowej 12 w kamienicy Hryniewicza Karol Wedel  otwiera własny sklep, a przy nim pierwszą w Polsce fabrykę czekolady pod nazwą: Parowa Fabryka Czekolady p.f. „C. E. Wedel”, obecnie E. Wedel.

1852

  • Wynalezienie lampy naftowej przez Ignacego Łukasiewicza.

1853

  • 31 lipca – Ignacy Łukasiewicz zapalił publicznie lampy naftowe na sali operacyjnej szpitala miejskiego we Lwowie.
  • 25 października – odsłonięto pomnik Mikołaja Kopernika w Toruniu.
  • 30 października – beatyfikacja Andrzeja Boboli.
  • 2 grudnia – Jan Zeh otrzymał patent na destylację ropy naftowej.

1854

  • W Wilnie Prapremiera Halki – opery narodowej z muzyką Stanisława Moniuszki do libretta Włodzimierza Wolskiego. (wersja 2-aktowa).
  • U zbiegu dzisiejszych ulic Kościuszki i Węgierskiej w Gorlicach zapłonęła po raz pierwszy na świecie uliczna lampa naftowa.
  • Powstanie pierwszej w świecie kopalni ropy naftowej, z inicjatywy Ignacego Łukasiewicza, w Bóbrce k. Krosna.
  • Po raz pierwszy w tłumaczeniu na język polski ukazało się dzieło Mikołaja Kopernika De revolutionibus (tłumaczenie Jana Baranowskiego)

1855

  • 20 kwietnia – założono Muzeum Starożytności w Wilnie.
  • Krakowianie po raz pierwszy zaznajomili się ze światłem elektrycznym. Miało to miejsce na premierze opery Prorok, gdzie pojawiło się jako „słońce elektryczne”

1856

  • 14 listopada – w Poznaniu uruchomiono gazownię miejską.
  • 27 grudnia – w Warszawie zapalono pierwsze 92 latarnie gazowe.
  • Powstał browar w Żywcu.

1857

  • 13 lutego – założono Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
  • W Klęczanach koło Nowego Sącza, Łukasiewicz otworzył pierwszą na świecie rafinerię. Z ropy produkował naftę, smary, oleje smarne i asfalt.
  • Otwarcie Akademii Medyko-Chirurgicznej w Warszawie.

1858

  • 1 stycznia – W Warszawie premiera Halki Stanisława Moniuszki. (wersja 4-aktowa)

1859

  • 20 marca – w Teatrze Wielkim w Warszawie po raz pierwszy w Polsce wystawiono operetkę.
  • 7 maja – w Poznaniu odsłonięto pomnik Adama Mickiewicza.

1860

  • 1 stycznia – w Królestwie Polskim wyszedł pierwszy polski znaczek pocztowy.
  • 11 czerwca – pogrzeb generałowej Katarzyny Sowińskiej, polskiej działaczki charytatywnej, wdowy po generale Józefie Sowińskim stał się okazją do wielkiej manifestacji patriotycznej z udziałem kilkunastu tysięcy warszawian. Była to pierwsza od 30 lat publiczna demonstracja patriotyczna i zarazem pierwsza z serii manifestacji poprzedzających powstanie styczniowe. Atmosferę podgrzewały wieści o zwycięstwach Napoleona III we Włoszech.
  • 29 listopada – w 30 rocznicę Powstania Listopadowego w dawnym kościele o.o. karmelitów na Lesznie w Warszawie wykonano po raz pierwszy pieśń „Boże, coś Polskę” w wersji poprawionej przez Antoniego Goreckiego.
  • 13 grudnia – w Warszawie powstało Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych, organizacja skupiająca artystów i miłośników sztuki działająca na terenie zaboru rosyjskiego.

1861

  • 21 lutego – założono Centralne Towarzystwo Gospodarcze dla Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Była to społeczno-ekonomiczna organizacja polskich ziemian w Wielkim Księstwie Poznańskim Jego celem było propagowanie nowoczesnych metod rolniczych w uprawie ziemi i hodowli poprzez organizowanie stacji doświadczalnych, wystaw, zebrań, dyskusji, wycieczek, konkursów oraz poprzez publikowanie wyników w prasie i czasopismach.
  • 27 lutego – manifestacja patriotyczna w Warszawie krwawo stłumiona przez wojsko rosyjskie; 5 poległych.
  • 2 marca – na Powązkach odbył się demonstracyjny pogrzeb pięciu zabitych przez wojsko carskie 27 lutego.
  • 7 kwietnia – rosyjski oficer Jan Peucker popełnił samobójstwo nie chcąc strzelać do uczestników patriotycznego pochodu w Warszawie.
  • 8 kwietnia – rosyjskie wojsko otworzyło ogień do bezbronnej ludności zgromadzonej na placu zamkowym w Warszawie; 100 zabitych i setki rannych.
  • 15 października – w Warszawie wojsko rosyjskie rozbiło demonstrację patriotyczną z okazji rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki.

1862

  • 7 marca – w Teatrze Skarbkowskim we Lwowie wystawiono po raz pierwszy tragedię Balladyna Juliusza Słowackiego.
  • 5 kwietnia – w Krakowie ukazało się pierwsze wydanie czasopisma Przegląd Lekarski.
  • 20 maja – założono Muzeum Narodowe w Warszawie.
  • 27 czerwca – ukraiński rewolucjonista Andrij Potebnia dokonał w Ogrodzie Saskim w Warszawie zamachu na namiestnika Królestwa Polskiego Aleksandra Lüdersa, ciężko go raniąc.
  • 3 lipca – nieudany zamach na wielkiego księcia Konstantego.
  • 14 lipca – władze rosyjskie aresztowały Jarosława Dąbrowskiego polskiego działacza niepodległościowego, sztabskapitana Armii Imperium Rosyjskiego, od 1862 członka Komitetu Miejskiego i następnie Komitetu Centralnego Narodowego. Dwa lata był więziony w X. Pawilonie Cytadeli Warszawskiej. 10 listopada 1864 roku został skazany na 15 lat katorgi. W drodze na Sybir zbiegł z więzienia przejściowego w Moskwie i od 1865 przebywał na emigracji we Francji.
  • 25 listopada – rektor Józef Mianowski wygłosił mowę inauguracyjną w nowo założonej Szkole Głównej.
  • Otwarcie synagogi postępowej tzw. Tempel w Krakowie. Nabożeństwom przewodzili kaznodzieje o wykształceniu akademickim, przemawiający po polsku lub niemiecku.

1863

  • 3 stycznia – Komitet Centralny Narodowy podjął decyzję o wybuchu powstania styczniowego z chwilą ogłoszenia branki.
  • 12 stycznia – Komitet Centralny Narodowy zdecydował, iż w skład Tymczasowego Rządu Narodowego, mającego po wybuchu powstania ujawnić się w Modlinie, wejdą: Oskar Awejde, Stefan Bobrowski, ksiądz Karol Mikoszewski oraz – jako wódz naczelny – Zygmunt Padlewski.
  • 14/15 stycznia – w nocy miała miejsce w Warszawie branka, która przyspieszyła wybuch powstania styczniowego.
  • 15 stycznia – w domu parafii św. Aleksandra w Warszawie u księdza Karola Mikoszewskiego odbyło się zebranie zaskoczonego branką Komitetu Centralnego Narodowego; zdominowany przez czerwonych Komitet odrzucił propozycję Jana Majkowskiego ugody z Aleksandrem Wielopolskim.
  • 17 stycznia – Komitet Centralny Narodowy zaakceptował tekst przedstawionego przez Jana Majkowskiego, a ułożonego przez jego siostrę – Marię Ilnicką – manifestu powstania.
  • 18 stycznia – powstał Tymczasowy Rząd Narodowy.
  • Komitet Centralny Narodowy przyjął – przygotowane przez Oskara Awejdego – dwa dekrety o uwłaszczeniu chłopów, wydrukowane następnie w tajnej drukarni u sióstr felicjanek; tegoż dnia namiestnik Królestwa Polskiego – carski brat, wielki książę Konstanty Mikołajewicz – dla schwytania kryjących się w podwarszawskich lasach zbiegów od branki wysłał tam wojsko.
  • 19 stycznia – Komitet Centralny Narodowy – z poręki Józefa Janowskiego, a wbrew stanowisku Stefana Bobrowskiego – mianował przebywającego na emigracji Ludwika Mierosławskiego dyktatorem powstania.
  • 22 stycznia wybuchło Powstanie Styczniowe.
  • Czterej członkowie Tymczasowego Rządu Narodowego opuścili Warszawę, pozostawiając władzę w rękach Komisji Wykonawczej Rządu Narodowego pod kierownictwem Stefana Bobrowskiego – piątego ich towarzysza, powstańczego naczelnika miasta; w Warszawie ogłoszony został Manifest 22 stycznia. Według rozsyłanych od 15 stycznia rozkazów, nocą na 23 stycznia spiskowcy przypuścili atak na 17 rosyjskich garnizonów – które to wydarzenia uznaje się za początek powstania styczniowego; mimo zwycięskiej potyczki pod Ciołkowem nie powiodło się uderzenie na Płock – mający być siedzibą Rządu Narodowego, w związku z czym Awejde, Janowski, Maykowski i ks. Mikoszewski do 27 stycznia pozostali w Kutnie.
  • 23 stycznia – odbyła się potyczka pod Szydłowcem, stoczona między oddziałem powstańców styczniowych dowodzonym przez Augusta Jasińskiego i Mariana Langiewicza, a wojskami rosyjskimi; Szydłowiec był jednym z pierwszych miast wyzwolonych przez powstańców styczniowych.
  • 26 stycznia – mieszkający w Paryżu Ludwik Mierosławski przyjął – z rąk emisariuszy Rządu Narodowego, Władysława Janowskiego i Stanisława Krzemińskiego – dyktaturę powstania.
  • 3 lutego – zwycięstwo powstańców w bitwie pod Węgrowem.
  • 4 lutego – porucznik Franciszek Sokołowski uderzył ze swym oddziałem na Rawę Mazowiecką, zdobywając rosyjskie koszary.
  • 6/7 lutego – powstanie styczniowe: doszło do wygranej przez wojska rosyjskie bitwy pod Siemiatyczami.
  • 7 lutego – Komisja Wykonawcza wydała odezwę Do Polaków w zaborach pruskim i austriackim, stwierdzającą iż w obu tych zaborach „powstania być nie może i nie powinno”; autorem jej był Agaton Giller, agent „białych” w zdominowanym przez „czerwonych” Rządzie Narodowym.
  • 8 lutego – z inicjatywy Bismarcka w Petersburgu podpisano prusko-rosyjską konwencję Alvenslebena skierowaną przeciw powstaniu styczniowemu.
  • klęska powstańców w bitwie pod Słupczą.
  • 11 lutego –  oddział generała Mariana Langiewicza pobił Rosjan w bitwie pod Słupią.
  • 17 lutego – w bitwie pod Miechowem Rosjanie rozbili siły powstańcze dowodzone przez Apolinarego Kurowskiego; było to pierwsze starcie z udziałem Żuawów śmierci.
  • stoczono zwycięską bitwę pod Staszowem.
  • 19 lutego – oddział powstańczy dowodzony przez dyktatora powstania styczniowego Ludwika Mierosławskiego poniósł klęskę w bitwie pod Krzywosądzem na Kujawach.
  • 21 lutego – w bitwie pod Nową Wsią na Kujawach, drugiej i zarazem ostatniej bitwie dowodzonej przez Ludwika Mierosławskiego, siły polskie zostały ponownie rozbite przez Moskali.
  • 24 lutego – przegrane bitwy pod Małogoszczem i Dobrą.
  • 1 marca – zwycięska potyczka oddziału Walerego Parczewskiego z Kozakami pod Czarną Wsią.
  • 4 marca – oddział Mariana Langiewicza stoczył z wojskami rosyjskimi bitwę pod Pieskową Skałą.
  • 5 marca – oddział powstańczy pod dowództwem Mariana Langiewicza i Antoniego Jeziorańskiego odniósł zwycięstwo nad Rosjanami w bitwie pod Skałą.
  • 9 marca –bitwa pod Myszyńcem oddziałów Kurpiowskich pod dowództwem Zygmunta Padlewskiego z oddziałami armii rosyjskiej zakończona zwycięstwem Polaków.
  • 10 marca – tę datę nosiła odezwa gen. Mariana Langiewicza, ogłaszająca objęcie przezeń dyktatury powstania.
  • 11 marca –w obozie pod Goszczą ogłoszono dyktaturę gen. Mariana Langiewicza; tegoż dnia złożył on publicznie przysięgę i podpisał dekret o rządzie cywilnym.
  • 12 marca – powstał Rząd Narodowy Cywilny.
  • 17 marca –wygrana powstańców w bitwie pod Chrobrzem.
  • 18 marca – stoczono jedną z najkrwawszych w powstaniu styczniowym bitwę pod Grochowiskami, ostatnią z udziałem Żuawów śmierci dowodzonych przez François Rochebrune’a. Bitwa zakończyła się zwycięstwem Polaków.
  • 19 marca – dyktator powstania Marian Langiewicz i jego adiutant, Anna Pustowójtówna, zostali aresztowani przez Austriaków po przeprawieniu się przez Wisłę do Galicji.
  • 21 marca – wysłany do Krakowa Stefan Bobrowski wydał tam – podpisaną własnym imieniem i nazwiskiem – skierowaną przeciw „białym” i „mierosławczykom” odezwę, proklamującą powrót władzy w ręce Rządu Narodowego po upadku dyktatury Langiewicza.
  • oddział Leona Czechowskiego został rozbity pod Hutą Krzeszowską.
  • 22 marca – porażka powstańców w bitwie pod Olszakiem.
  • 24 marca – oddział powstańczy pod dowództwem pułkownika Marcina Borelowskiego poniósł klęskę w bitwie pod Krasnobrodem.
  • 5 kwietnia – porażka powstańców w bitwie pod Szklarami.
  • 12 kwietnia – w sprowokowanym przez „białych” pojedynku został zamordowany pierwszym strzałem („był do tego stopnia krótkowidzem, że pojedynek na pistolety […] narażał go na śmierć niechybną”) przez hrabiego Adama Grabowskiego należący do stronnictwa „czerwonych” Stefan Bobrowski, członek Komitetu Centralnego Narodowego i Tymczasowego Rządu Narodowego, najwybitniejszy – choć zaledwie dwudziestotrzyletni – z przywódców powstania styczniowego.
  • 14 kwietnia – klęska powstańców w bitwie pod Budą Zaborowską.
  • 16 kwietnia – zwycięstwo powstańców w bitwie pod Borowymi Młynami.
  • 18 kwietnia – kolumna wojsk rosyjskich rozgromiła obóz powstańców pod Brodami.
  • 21 kwietnia – oddział Zygmunta Sierakowskiego pobił Rosjan w bitwie pod Ginietynami.
  • 23 kwietnia – nierozstrzygnięta bitwa pod Wąsoszem.
  • 24 kwietnia – dowodzony przez Marcina Borelowskiego (pseud. „Lelewel”) oddział został pod Józefowem rozbity przez Moskali; w boju poległ Mieczysław Romanowski, lwowski poeta romantyczny.
  • stoczono bitwę pod Jaworznikiem w której Moskale rozbili oddział powstańczy kpt. Anastazego Mossakowskiego.
  • 26 kwietnia – zwycięstwo powstańców w II bitwie pod Nową Wsią.
  • 29 kwietnia – zwycięstwo Rosjan w bitwie pod Brdowem.
  • 3 maja –Tymczasowy Rząd Narodowy powołał Komitet Polski w Paryżu.
  • 4/5 maja – w nocy oddział Ignacego Mystkowskiego urządził pod Stokiem zasadzkę na wojska rosyjskie, odnosząc jedno z największych polskich zwycięstw podczas powstania.
  • 5 maja – w bitwie pod Krzykawką poległ Francesco Nullo, dowódca tzw. garibaldczyków czyli włoskich ochotników, którzy wzięli udział w powstaniu.
  • 6 maja – zwycięstwo powstańców w bitwie pod Kobylanką.
  • 7 maja – wygrana powstańców w bitwie pod Medejkami.
  • 8 maja – zwycięstwo Rosjan w I bitwie pod Ignacewem koło Konina. Moskale rozbili oddział Edmunda Taczanowskiego; niedobitki zdołał wyprowadzić Jan Kanty Działyński.
  • 9 maja – klęska powstańców w bitwie pod Birżami.
  • 11 maja – oddział Antoniego Jeziorańskiego został rozbity w bitwie pod Hutą Krzeszowską.
  • 13 maja – powstanie styczniowe na Litwie i Rusi: do Wilna przybył nowy generał-gubernator Michaił Murawjow.
  • klęska powstańców w bitwie pod Kietlanką.
  • 15 maja – ujęty przez Moskali generał Zygmunt Padlewski został rozstrzelany.
  • 17 maja – pod Horkami koło Kobrynia rozpoczęła się pierwsza bitwa powstania styczniowego, w której dowodził Romuald Traugutt.
  • 19 maja – klęska powstańców w bitwie pod Tuczapami.
  • 21 maja – zwycięstwo powstańców w bitwie pod Kadyszem.
  • 23 maja – upadł Tymczasowy Rząd Narodowy. Sprzyjający „czerwonym” Jan Wernicki, Włodzimierz Lempke i Stanisław Olszański przejęli pieczęć Rządu Narodowego (tzw. kwietniowego, kierowanego przez Agatona Gillera) – co w warunkach państwa podziemnego oznaczało jego obalenie; rozpoczęło się formowanie „rządu czerwonych prawników”.
  • 25 maja – porażka powstańców w bitwie pod Horkami.
  • 26 maja – oddziały powstańcze pod wodzą gen. Edmunda Różyckiego odniosły błyskotliwe zwycięstwo w bitwie pod Salichą nad rosyjskim oddziałem karnym dowodzonym przez kpt. Łomonosowa.
  • 27 maja – w skład Rządu Narodowego weszli Piotr Kobylański i Erazm Malinowski.
  • 30 maja – stoczono I bitwę pod Chruśliną.
  • 1 czerwca – między Małkinią a Czyżewem dróżnik kolejowy dokonał sabotażu poprzez rozkręcenie szyn doprowadzając do katastrofy rosyjskiego pociągu, w której zginęło 20 oficerów i 600 żołnierzy.
  • 2 czerwca – Rząd Narodowy (czerwonych prawników) powołał w każdym powiecie i w Warszawie trybunały rewolucyjne do sądzenia spraw politycznych.
  • 3 czerwca – zwycięstwo Rosjan w bitwie pod Nagoszewem.
  • 9 czerwca –personel Banku Polskiego na placu Bankowym w Warszawie przekazał powstańcom, dowodzonym przez Aleksandra Waszkowskiego depozyty Kasy Głównej Królestwa w wysokości 3,6 miliona złotych, 500 tysięcy rubli i wielu listów zastawnych.
  • 10 czerwca – oddział Edmunda Calliera stoczył z wojskami rosyjskimi bitwę pod Kleczewem.
  • 12 czerwca – na stokach Cytadeli Warszawskiej stracony przez powieszenie został ksiądz Agrypin Konarski – kapucyn, w powstaniu styczniowym kapelan oddziałów Teodora Cieszkowskiego, Dionizego Czachowskiego i Władysława Kononowicza.
  • 14 czerwca – na rozkaz namiestnika Królestwa Polskiego, wielkiego księcia Konstantego Mikołajewicza, arcybiskup metropolita warszawski Zygmunt Szczęsny Feliński został wywieziony do Gatczyny koło Petersburga; do kraju wrócił dopiero po 20 latach.
  • 15 czerwca – porażka Polaków w bitwie pod Lututowem.
  • 18 czerwca – porażka powstańców w bitwie pod Górami.
  • 20 czerwca – doszło do bitwy pod Komorowem, przerwanej przez gwałtowną burzę.
  • 21 czerwca – utworzono Wydział Wykonawczy Rządu Narodowego dla Wołynia, Podola i Ukrainy.
  • 27 czerwca  – na Placu Łukiskim w Wilnie został stracony Zygmunt Sierakowski, dowódca powstańczy na Litwie; ujętego przez Moskali po bitwie pod Birżami skazano 23 czerwca zaocznie na karę śmierci; mimo interwencji brytyjskiego ambasadora Francisa Napiera u ministra wojny Milutina wyrok został konfirmowany przez Murawjowa za zgodą cara Aleksandra II, z zamianą rozstrzelania na powieszenie.
  • porażka oddziału Józefa Oxińskiego w bitwie pod Przedborzem.
  • 2 lipca – stoczono bitwę pod Radziłłowem.
  • 10 lipca – zwycięstwo powstańców w bitwie pod Ossą.
  • 14 lipca – rząd carski odrzucił noty rządów Anglii, Francji i Austrii w sprawie amnestii i ustępstw dla Królestwa Polskiego w ramach Konstytucji z 1815.
  • 16 lipca – popadły w niełaskę i urlopowany przez rząd w Petersburgu cywilny naczelnik władz Królestwa Polskiego, margrabia Aleksander Wielopolski, wyjechał z kraju (jak się okazało – na zawsze); jego „tymczasowym” zastępcą w Radzie Administracyjnej został hrabia Fiodor Berg.
  • 19 lipca – we Lwowie została podpisana Concordia, umowa pomiędzy biskupami rzymskokatolickimi a greckokatolickimi.
  • 4 sierpnia – Gen. Michał Heydenreich pokonał Rosjan w II bitwie pod Chruśliną.
  • 5 sierpnia – zwycięstwo powstańców w bitwie pod Depułtyczami Królewskimi.
  • 8 sierpnia –zwycięstwo powstańców w bitwie pod Żyrzynem.
  • 24 sierpnia – klęska powstańców w bitwie pod Fajsławicami.
  • 25 sierpnia – powstanie styczniowe: zwycięstwo powstańców w bitwie pod Sędziejowicami.
  • zwycięstwo Rosjan w bitwie pod Żelazną.
  • w następstwie przegranej przez Moskali bitwy pod Żyrzynem namiestnik Królestwa Polskiego, wielki książę Konstanty Mikołajewicz, został odwołany do Petersburga.
  • 3 września – powstańcy pod dowództwem pułkownika Marcina Borelowskiego odnieśli zwycięstwo w bitwie pod Panasówką.
  • 6 września – w przegranej bitwie na Sowiej Górze śmiertelnie ranny został Marcin Borelowski.
  • 15 września – II bitwa pod Małogoszczem.
  • 19 września – zamach w Warszawie na namiestnika Królestwa Polskiego, generała Berga.
  • 30 września – podczas bitwy pod Mełchowem stracił lewą nogę i dostał się do niewoli Adam Chmielowski, późniejszy brat Albert.
  • 17 października – Romuald Traugutt został dyktatorem powstania styczniowego.
  • 8 listopada – oddział ppłk. Jana Rudowskiego rozbroił rosyjską załogę Szydłowca.
  • 16 listopada – zwycięstwo polskie w bitwie pod Rossoszem.
  • 21 listopada – Moskale, nie czekając na akt ułaskawienia, dokonali w Siedlcach publicznej egzekucji (przez powieszenie) ujętego 8 tygodni wcześniej Władysława Rawicza – cywilnego naczelnika województwa podlaskiego w powstaniu styczniowym.
  • 25 listopada – zwycięstwo powstańców w bitwie pod Opatowem.
  • 4 grudnia – zwycięstwo powstańców w bitwie pod Sprową.
  • 5 grudnia – zwycięstwo powstańców pod dowództwem pułkownika Karola Kality w bitwie pod Mierzwinem.
  • 23 grudnia – w Radomiu został rozstrzelany przez Moskali powstańczy dowódca Zygmunt Chmieleński.
  • z Krakowa wyruszył oddział ochotników pod dowództwem Józefa Grekowicza. Po przekroczeniu granicy został rozbity. Podobnie skończyły się następne wyprawy.

 1864

  • 11 stycznia – na placu Łukiskim w Wilnie został z rozkazu Murawjowa rozstrzelany przez Rosjan działacz powstańczy Tytus Dalewski, jesienią 1863 r. kierujący pracami rządu cywilnego na Litwie.
  • 21 lutego – porażka wojsk powstańczych w bitwie o Opatów.
  • 23 lutego – Ludwik Zwierzdowski – oficer służący w armii rosyjskiej, który na wieść o wybuchu powstania styczniowego przystał do powstańców – został powieszony przez Rosjan.
  • 2 marca – ogłoszono dekret cara Aleksandra II o uwłaszczeniu chłopów w Królestwie Polskim.
  • 10 marca – dyrektor Wydziału Spraw Wewnętrznych Rządu Narodowego, architekt Rafał Krajewski został aresztowany przez Rosjan.
  • 10/11 kwietnia – nocą Rosjanie aresztowali Romualda Traugutta, ostatniego dyktatora powstania styczniowego.
  • 20 kwietnia – utworzono Rząd Narodowy Bronisława Brzezińskiego.
  • 22 kwietnia – bitwa pod Tarnogórą.
  • 1 maja – bitwa pod Zamościem.
  • 5 sierpnia – stracono Romualda Traugutta i jego towarzyszy: Rafała Krajewskiego, Józefa Toczyskiego, Romana Żulińskiego i Jana Jeziorańskiego.
  • 8 listopada – cesarz Aleksander II Romanow wydał ukaz kasacyjny, na mocy którego spośród 155 klasztorów męskich z 1635 zakonnikami i 42 klasztorów żeńskich do likwidacji przeznaczono 110 klasztorów męskich i 4 żeńskie, z tego 39 za udział w powstaniu styczniowym, a 71 z powodu niewielkiej liczby zakonników – poniżej 8 Zlikwidowano większość klasztorów w Królestwie Polskim.
  • 10 listopada – Jarosław Dąbrowski został skazany na 15 lat zesłania na Syberię.
  • 21 listopada – Jan Matejko ożenił się z Teodorą Giebułtowską.
  • 22 listopada – ukończono budowę Mostu Kierbedzia w Warszawie.
  • Na terenie Królestwa Polskiego nakazano właścicielom ziemskim, którzy byli podejrzani o udział w powstaniu styczniowym, sprzedanie majątków Rosjanom w ciągu dwóch lat.
  • Wprowadzono reformę szkolnictwa na terenie Królestwa Polskiego, której celem była planowa rusyfikacja Polaków.
  • W całej Galicji ogłoszono stan oblężenia. Zakazano posiadania broni i amunicji, odbywania zgromadzeń, wspomagania zbiegów. Cudzoziemcy musieli uzyskiwać pozwolenia na pobyt, a wielu przebywających w Krakowie wydalono

1865

  • 17 lutego – powstańcy styczniowi Emanuel Szafarczyk i Aleksander Waszkowski zostali powieszeni publicznie na stokach Cytadeli
  • 23 maja – w Sokołowie Podlaskim dokonano egzekucji księdza Stanisława Brzóski, generała, naczelnego kapelana wojsk powstańczych, ostatniego dowódcy powstania styczniowego.
  • 5 lipca – w Warszawie ukazało się pierwsze wydanie tygodnika Kłosy.
  • 28 września – w Warszawie odbyła się prapremiera Strasznego dworu Stanisława Moniuszki zakończona wielką manifestacją patriotyczną.

1866

  • 5 stycznia – Rosjanie wprowadzili obowiązek nauki języka rosyjskiego we wszystkich gimnazjach Królestwa Polskiego.

1867

  • 7 lutego – Lwów: powstało polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”.
  • 26 kwietnia – w siedzibie Towarzystwa Naukowego Krakowskiego odbył się pierwszy pokaz obrazu Alchemik Sędziwój Jana Matejki.
  • 15 czerwca – założono Archiwum Akt Dawnych w Warszawie.
  • 13 lipca – Łódź: zainstalowano pierwsze gazowe oświetlenie ulic i placów (elektryczne dopiero od 1908).
  • 5 grudnia – w Zułowie pod Wilnem urodził się Józef Piłsudski, przyszły polski działacz niepodległościowy, dowódca wojskowy, polityk, Naczelnik Państwa polskiego, naczelny wódz Armii Polskiej, pierwszy Marszałek Polski.

1868

  • 24 września – Sejm Krajowy Galicji uchwalił rezolucję, w której domagał się autonomii. Był to początek tzw. okresu rezolucyjnego.

 1869

  • 18 kwietnia – na łamach Przeglądu Tygodniowego ukazała się debiutancka publikacja Henryka Sienkiewicza – recenzja teatralna z występu Wincentego Rapackiego.
  • 20 czerwca – w Odporyszowie koło Tarnowa w wypadku pierwowzoru lotni swej konstrukcji ciężko ranny został pionier lotnictwa Jan Wnęk. W wyniku odniesionych obrażeń zmarł w szpitalu 10 lipca.
  • 8 lipca – na Wawelu odbył się powtórny pogrzeb odnalezionych w Katedrze szczątków króla Kazimierza III Wielkiego.
  • 11 grudnia – w Teatrze Wielkim w Warszawie odbyła się premiera opery Paria, ostatniego ukończonego dzieła Stanisława Moniuszki.
  • Powstał Pielgrzym, redagowane przez S. Kellera pismo polskie na Pomorzu.
  • Jan Matejko namalował Unię lubelską.
  • Powstało Fredreum – najstarszy polski teatr amatorski.

1870

  • Postanowienie cesarskie o przywróceniu języka polskiego na wszystkich wykładach uniwersyteckich w Krakowie.

1871

  • 15 stycznia – powstało Warszawskie Towarzystwo Muzyczne.
  • 30 kwietnia – postanowieniem cesarskim przywrócono wykłady w języku polskim na Uniwersytecie Jagiellońskim.

1872

  • 1 stycznia – w Krakowie odbyła się prapremiera dramatu Adama Mickiewicza Konfederaci barscy.
  • 2 stycznia – ukazało się pierwsze wydanie „Kuriera Poznańskiego”
  • 16 lutego – zatwierdzono statut Akademii Umiejętności w Krakowie

1873

  • 7 maja – zainaugurowała działalność Akademia Umiejętności w Krakowie.
  • 3 sierpnia – założono Galicyjskie Towarzystwo Tatrzańskie, wkrótce przekształcone w Polskie Towarzystwo Tatrzańskie.

1874

  • 21 stycznia – urodził się Wincenty Witos, polski polityk, działacz ruchu ludowego, czterokrotny premier Rzeczypospolitej Polskiej (zm. 1945)
  • 3 lutego – kardynał Mieczysław Ledóchowski zostaje na polecenie władz pruskich aresztowany i uwięziony w Ostrowie Wielkopolskim. polski biskup rzymskokatolicki, arcybiskup metropolita gnieźnieński i poznański oraz prymas Polski w latach 1866–1886, prefekt Kongregacji Rozkrzewiania Wiary w latach 1892–1902,
  • 21 grudnia – urodził się Tadeusz Boy-Żeleński, polski pisarz (zm. 1941)

1875

  • 25 sierpnia – w Warszawie powstała Szkoła Techniczna Warszawsko-Wiedeńskiej Kolei Żelaznej, późniejsze Technikum Kolejowe.
  • 23 listopada – polska premiera „Aidy” Giuseppe Verdiego (Warszawa).

1876

  • 16 października – utworzono uzdrowisko Rymanów-Zdrój.

1877

  • 9 czerwca – w Warszawie odbyła się premiera opery Aida Giuseppe Verdiego z polskim tekstem.
  • Anna Tomaszewicz jako pierwsza Polka otrzymała tytuł doktora nauk medycznych na uniwersytecie w Zurychu.

1878

  • 28 września – w Krakowie zaprezentowano publiczności obraz Jana Matejki Bitwa pod Grunwaldem.

 1879

  • 7 października – uchwałą Rady Miasta Krakowa w Sukiennicach powstało Muzeum Narodowe w Krakowie.
  • Florian Ceynowa zaproponował pisaną wersję języka kaszubskiego.
  • Otwarcie gmachu Szkoły Sztuk Pięknych.
  • 2 listopada – urodził się Walery Sławek, polski polityk, trzykrotny premier RP (zm. 1939)

1880

  • 25 marca –  zmarł Józef Przerwa-Tetmajer, polski matematyk, poeta, uczestnik powstania listopadowego, działacz patriotyczny (ur. 1804)
  • 25 października – otwarto Teatr Mały w Warszawie.
  • Śnieżka: początek systematycznych obserwacji meteorologicznych.

1881

  • 12 lipca – powstała Kasa im. Józefa Mianowskiego – Fundacja Popierania Nauki.
  • 3 września – otwarto Teatr Nowy w Warszawie.
  • 20 listopada – powstało Koło Geografów Uniwersytetu Jagiellońskiego – najstarsza w Polsce geograficzna organizacja studencka.

1882

  • 1 września – w Warszawie, z inicjatywy Ludwika Waryńskiego, powstała Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat – pierwsza polska partia robotnicza.
  • 7 października – podczas posiedzenia Sejmu Krajowego we Lwowie Jan Matejko podarował Narodowi swój nowy obraz Hołd pruski, z przeznaczeniem do mającego powstać na Wawelu muzeum.

1883

  • 5 kwietnia – profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego, Zygmunt Wróblewski i Karol Olszewski, jako pierwsi na świecie dokonali skroplenia tlenu.
  • 13 kwietnia – profesorowie Zygmunt Wróblewski i Karol Olszewski, jako pierwsi na świecie dokonali skroplenia azotu.
  • 6 lipca – w Chropaczowie założono KWK „Śląsk”
  • 11 września – z okazji 200-lecia odsieczy wiedeńskiej w budynku Sukiennic otwarto Muzeum Narodowe.
  • 15 września – ukazało się pierwsze wydanie czasopisma „Proletariat”.
  • 26 października – w Rydze powstała Korporacja akademicka Welecja.
  • 9 listopada – Gdańsk: zainstalowano pierwsze telefony. Aparat z nr 1 otrzymał gdański browar.

1884

  • 6 stycznia – ukazał się pierwszy numer gazety „Dziennik Łódzki”.
  • 8 stycznia – urodził się Kornel Makuszyński, polski prozaik, poeta, felietonista, krytyk teatralny i publicysta (zm. 1953)
  • 7 października – urodził się Józef Unrug, polski wiceadmirał i morski oficer pokładowy okrętów podwodnych (zm. 1973)
  • 23 grudnia – w warszawskim dzienniku Słowo ukazał się pierwszy odcinek powieści Henryka Sienkiewicza Potop.

1885

  • 19 marca – w tygodniku Wędrowiec ukazał się pierwszy odcinek powieści Placówka Bolesława Prusa.
  • 1 września – przeprowadzono pierwszą w Poznaniu rozmowę telefoniczną.
  • 9 listopada – powstała Macierz Szkolna dla Księstwa Cieszyńskiego (obecnie Macierz Ziemi Cieszyńskiej). 

1886

  • 2/3 marca – Charków: Józef Piłsudski wziął udział w studenckich demonstracjach z okazji 25. rocznicy uwłaszczenia, znajdując się potem wśród ponad 150 zatrzymanych przez policję carską.
  • 11 marca – urodził się Edward Rydz-Śmigły, marszałek Polski (zm. 1941)
  • 2 września – w warszawskim dzienniku Słowo ukazał się ostatni odcinek powieści Potop Henryka Sienkiewicza.

1887

  • 14 stycznia – powstanie w Krakowie Związku Młodzieży Polskiej Zet, tajnej organizacji trójzaborowej.
  • 22 marca – Józef Piłsudski został aresztowany pod zarzutem udziału w spisku na życie cara, którego autorami byli członkowie Frakcji Terrorystycznej Narodnej Woli.
  • 2 czerwca – w warszawskim dzienniku „Słowo” rozpoczął się druk powieści Pan Wołodyjowski, ostatniej części Trylogii
  • 29 września – w Kurierze Codziennym ukazał się pierwszy odcinek powieści Lalka Bolesława Prusa.

1888

  • 1 lutego – urodził się Franciszek Kleeberg, polski generał (zm. 1941)
  • 3 maja – urodził się  Władysław Belina-Prażmowski, pułkownik Wojska Polskiego, kawalerzysta (zm. 1938)
  • 15 lipca – z inicjatywy Władysława Żeleńskiego powstała Akademia Muzyczna w Krakowie.

1889

  • 22 stycznia – urodził się Mamert Stankiewicz, polski marynarz, kapitan żeglugi wielkiej, znany jako Znaczy Kapitan (zm. 1939)
  • 22 maja – w Kurierze Codziennym ukazał się ostatni odcinek powieści Lalka Bolesława Prusa.

1890

  • 4 lipca – uroczysty pogrzeb Adama Mickiewicza (zm. 26 listopada 1855 w Konstantynopolu). Poeta pochowany został w Krypcie Wieszczów Narodowych na Wawelu.
  • Na terenie obecnego Świnoujścia zakończono budowę kanału Piastowskiego, spowodowało to utworzenie wyspy Karsibór.

1891

  • 3 stycznia – ukazało się pierwsze wydanie Gazety Robotniczej.
  • 1 maja – w Łodzi i Żyrardowie w trakcie manifestacji robotniczych doszło do starć z wojskiem, a następnie represji władz carskich.
  • 2/3 maja – w Krakowie i Lwowie obchodzono uroczyście setną rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 maja. Odbyły się pochody, manifestacje, przedstawienia teatralne i wystawy. Zaprezentowano m.in. obraz Jana Matejki Uchwalenie Konstytucji 3 maja.
  • 2 czerwca – położono kamień węgielny pod budowę budynku Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie.
  • 6 czerwca – powstało „Krakowskie Ochotnicze Towarzystwo Ratunkowe” jako pierwsze pogotowie na ziemiach polskich, a drugie – po wiedeńskim – w Europie.
  • Rozegrano pierwsze kolarskie mistrzostwa Królestwa Polskiego (organizator: Warszawskie Towarzystwo Cyklistów).
  • Ukazał się pierwszy tomik wierszy Kazimierza Przerwy-Tetmajera pt. „Poezje”, który zwiastował nadchodzącą epokę młodej polski.

1892

  • 31 stycznia – powstanie Polskiej Partii Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego (PPSD).
  • 1 maja – w Łodzi wybuchł strajk powszechny, zwany buntem łódzkim.
  • Listopad – powstanie Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS).

1893

  • 10 maja – w Krakowie założono pierwszy klub szachowy w Polsce.
  • Lipiec – powstanie Socjaldemokracji Królestwa Polskiego.
  • 3 lipca – powstała pierwsza polityczna organizacja chłopska Związek Stronnictwa Polskiego.
  • 10 września – powstała Polska Partia Socjalistyczna Zaboru Pruskiego.
  • 21 października – w Krakowie, przy placu św. Ducha, w miejscu zburzonego (przy użyciu dynamitu) Kościoła Ducha Świętego otwarto Teatr Miejski; podczas inauguracyjnego przedstawienia dano Prolog Adama Asnyka oraz fragmenty Konfederatów barskich Adama Mickiewicza, Balladyny Juliusza Słowackiego i Zemsty Aleksandra Fredry; eklektyczny budynek teatru – wzorowany na gmachu opery paryskiej – zaprojektował Jan Zawiejski, a pierwszym dyrektorem tej instytucji został Tadeusz Pawlikowski (dopiero w 1909 teatr otrzymał imię Juliusza Słowackiego).
  • Powstało Warszawskie Towarzystwo Łyżwiarskie

1894

  • 18 marca – w warszawskiej Zachęcie po raz pierwszy wystawiono kontrowersyjny obraz Szał uniesień Władysława Podkowińskiego.
  • 24 kwietnia – w warszawskiej Zachęcie Władysław Podkowiński pociął nożem swój obraz Szał uniesień.
  • 26 maja – wystawienie pracy Wojciecha Kossaka i Jana Styki i innych, Panoramy Racławickiej, podczas Powszechnej Wystawy Krajowej we Lwowie, na której prezentowano dorobek gospodarczy Galicji.
  • 12 lipca – ukazał się pierwszy numer „Robotnika”.

1895

  • 17 stycznia – ukazało się pierwsze wydanie tygodnika „Przewodnik Katolicki”
  • 2 maja – Bolesław Prus ukończył pisanie powieści historycznej Faraon.
  • 15 lipca – we Lwowie ukazało się pierwsze wydanie czasopisma „Przegląd Wszechpolski”.
  • 28 lipca – delegaci chłopscy na zjeździe w Rzeszowie założyli Stronnictwo Ludowe.
  • 4 września – w Warszawie została otwarta Średnia Szkoła Mechaniczno-Techniczna, ufundowana przez finansistów Hipolita Wawelberga i Stanisława Rotwanda.

 1896

  • 23 lipca – w Krakowie odbyła się premiera opery Goplana z muzyką Władysława Żeleńskiego i librettem Ludomiła Germana na podstawie Balladyny Juliusza Słowackiego.
  • Grudzień – została założona Mazurska Partia Ludowa, działająca wśród mazurskich chłopów.
  • W Krakowie na Czerwonym Prądniku i na Dąbiu zawiązało się stowarzyszenie robotnicze o orientacji katolicko-narodowej pod nazwą „Przyjaźń”.

1897

  • 14 stycznia – w Krakowie utworzono Związek Młodzieży Polskiej „Zet”.
  • 6 lutego – zainaugurował działalność Teatr Zagłębia w Sosnowcu.
  • Lipiec – pierwsze kobiety uzyskały stopień magistra farmacji na UJ.
  • 22 lipca – w Warszawie została otwarta pierwsza stacja pogotowia ratunkowego.

1898

  • 20 listopada – odsłonięto pomnik króla Jana III Sobieskiego we Lwowie.
  • 24 grudnia – odsłonięto Pomnik Adama Mickiewicza w Warszawie.

1899

  • 15 lipca – odbył się ślub Józefa Piłsudskiego i Marii Juszkiewicz.
  • Wrzesień – powstała największa w Polsce fabryka celulozy we Włocławku, która upadła w maju 1994 (Fabryka Celulozy – Włocławek).

1900

  • 4 lutego – Feliks Dzierżyński został aresztowany i osadzony w X pawilonie Cytadeli Warszawskiej.
  • 22 lutego – w Łodzi aresztowano Józefa Piłsudskiego i zlikwidowano drukarnię „Robotnika”.
  • 24 marca – w Krakowie odbyła się premiera dramatu Juliusza Słowackiego Sen srebrny Salomei.
  • 24 maja – w Poznaniu odbył się zjazd polskich kobiet w obronie polskości.
  • 8 czerwca – w Krakowie odsłonięto pomnik Mikołaja Kopernika.
  • 20 czerwca – we Lwowie ukazał się tygodnik „Gazeta Sportowa”, pierwsze polskie czasopismo informacyjno-publicystyczne poświęcone wszystkim ówcześnie uprawianym dyscyplinom sportu (ukazywał się do września 1901).
  • 13 września – cesarz Franciszek Józef I zagroził deputacji polskiej utratą autonomii Galicji w razie dalszych roszczeń niepodległościowych.
  • 4 października – we Lwowie uroczyście, w obecności gości honorowych: Henryka Sienkiewicza, Ignacego Paderewskiego, Henryka Siemiradzkiego i prezydenta miasta Godzimira Małachowskiego, otwarto Teatr Miejski.
  • 30 grudnia – w Teatrze Wielkim w Warszawie odbyła się polska premiera baletu Piotra Czajkowskiego Jezioro łabędzie.
  • Przekształcenie SDKP w SDKPiL (Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy)

1901

  • 16 marca – w Krakowie w Teatrze Starym odbyła się premiera Wesela Wyspiańskiego.
  • Kwiecień, maj – wybuchł strajk szkolny polskich dzieci we Wrześni przeciwko wprowadzeniu języka niemieckiego do nauki religii. Opornych uczniów karano aresztem, zastosowano karę chłosty 2, 13 i 20 maja. 20 maja doszło do zamieszek pod budynkiem szkolnym.
  • 19 sierpnia – zamontowano i poświęcono krzyż na Giewoncie.
  • 27 października – w Katowicach odbył się recital I.J. Paderewskiego.
  • Listopad – ukazał się w krakowskim „Czasie” protest Henryka Sienkiewicza przeciwko prześladowaniu przez władze pruskie polskich dzieci we Wrześni. Odezwę zamieściły prawie wszystkie polskie dzienniki i wiele zagranicznych.

1902

  • 18 stycznia – w Tygodniku Ilustrowanym ukazał się pierwszy odcinek powieści Chłopi Władysława Reymonta.
  • 26 stycznia – rozpoczęło działalność Łomżyńskie Towarzystwo Wioślarskie.
  • 13 września – międzynarodowy sąd rozjemczy rozstrzygnął na rzecz Austrii sięgający XVI wieku spór terytorialny z Węgrami o Morskie Oko; wytyczona wtedy granica biegnąca z Rysów Granią Żabiego do Rybiego Potoku i nim do połączenia z Białą Wodą stała się po upadku Austro-Węgier podstawą do wytyczenia granicy polsko-czechosłowackiej
  • Strajk szkolny w Królestwie Polskim. Żądano wprowadzenia polskiego języka nauczania, zniesienia ograniczeń narodowych i wyznaniowych oraz policyjnego nadzoru nad młodzieżą; zakończone wprowadzeniem języka polskiego w nauczaniu religii, w nauczaniu języka polskiego (jako języka krajowego) oraz zgodą na wprowadzenie języka polskiego jako języka wykładowego w szkołach prywatnych (w związku z wykorzystaniem tego ostatniego prawa niektóre szkoły utraciły uprawnienia szkół państwowych)

1903

  • 16 maja – ukazało się pierwsze wydanie krakowskiego dziennika „Nowiny”.
  • 16 lipca – rozpoczęto budowę szlaku turystycznego Orla Perć w Tatrach.
  • Sierpień – założono I. Lwowski Klub Piłki Nożnej „Sława” Lwów (późniejsza sekcja piłki nożnej klubu sportowego Czarni Lwów).
  • Rozpoczął działalność, z inicjatywy Wincentego Lutosławskiego, krakowski oddział organizacji wychowania narodowego „Eleusis” propagującej wstrzemięźliwość: od alkoholu, tytoniu, hazardu i swobody seksualnej.
  • Kraków stał się drugą, obok Londynu, siedzibą Komitetu Zagranicznego Polskiej Partii Socjalistycznej. Tu przeniesiono część archiwum PPS oraz redakcję pisma „Przedświat”.
  • Została założona przez Jadwigę Kowalczykównę i Jadwigę Jawurkównę żeńska szkoła przy ul. Wiejskiej 5 w Warszawie.
  • Powstał klub sportowy Czarni Lwów (4 sekcje: piłki nożnej, lekkiej atletyki, hokeja i narciarstwa).

1904

  • 30 października – została odsłonięta kolumna Adama Mickiewicza we Lwowie.
  • 13 listopada – na Placu Grzybowskim w Warszawie, Organizacja Bojowa PPS starła się po raz pierwszy z oddziałami wojska rosyjskiego.
  • 28 grudnia – we Lwowie odbyła się premiera widowiska jasełkowego Betlejem polskie Lucjana Rydla.

 1905

  • 28 stycznia – PPS ogłosiła strajk powszechny, co stało się początkiem rewolucji w Królestwie Polskim.
  • 3 lutego – w Kielcach doszło do strajku młodzieży gimnazjalnej, domagającej się wprowadzenia nauczania w języku polskim.
  • 24 lutego – w Warszawie miała miejsce pierwsza akcja zbrojna bojowców PPS.
  • 26 lutego – w Królestwie Polskim rozpoczęła się fala strajków solidarnościowych z robotnikami rosyjskimi.
  • 26 marca – zamach bombowy bojowca PPS Stefana Aleksandra Okrzei na cyrkuł carskiej policji w Warszawie.
  • 1 maja –  na terenie zaboru rosyjskiego zniesiono zakaz nabywania ziemi przez Polaków na ziemiach zabranych. Władze dopuściły w szkołach prywatnych nauczanie języka polskiego i litewskiego.
  • w Królestwie Polskim w trakcie demonstracji 1-majowych doszło do starć pomiędzy robotnikami a oddziałami rosyjskimi.
  • 19 maja – w Warszawie zdemaskowany podczas przygotowań do zamachu na generał-gubernatora warszawskiego Konstantina Maksymowicza bojowiec PPS Tadeusz Dzierzbicki rzucił bombą w agentów Ochrany, zabijając dwóch z nich i siebie oraz ciężko raniąc trzeciego. Ponadto ranne zostały 24 osoby, w tym jedna ciężko.
  • 22-24 czerwca – w Łodzi strajk włókniarzy przeobraził się w dwudniowe starcia, w efekcie których zginęło i zostało rannych około dwóch tysięcy osób. Powstanie łódzkie, zwane również „czerwcowym” – pierwsze w Imperium Rosyjskim powstanie zbrojne robotników.
  • 7 sierpnia – Austriacy przekazali Zamek Wawelski władzom cywilnym.
  • 7 października – w Krakowie powstał pierwszy polski kabaret literacki. Występy Zielonego Balonika można było obejrzeć w Jamie Michalika wyłącznie na specjalne zaproszenie, a niewykazanie zachwytu wiązało się z brakiem zaproszenia na kolejne przedstawienia.
  • 26 października – w Królestwie Polskim wybuchł strajk powszechny. W 45 miejscowościach uczestniczyło w nim około 800 tys. osób.
  • 31 października – w Sosnowcu proklamowano Republikę Zagłębiowską. Mianem tym określa się wydarzenia w Sosnowcu i przyległych miejscowościach, w czasie których na okres 10 dni władza przejęta została przez Komitet Obywatelski utworzony przez PPS i SDKPiL. Na wieść o manifeście cara Mikołaja II z 30 października 1905 r., zapowiadającym likwidację samodzierżawia i ustanowienie w Rosji monarchii konstytucyjnej w Sosnowcu stanęły wszystkie fabryki i kopalnie.
  • 12 listopada – proklamowanie Republiki Sławkowskiej, czyli samoorganizacji gminnej obywateli Sławkowa w Zagłębiu Dąbrowskim podczas rewolucji. Istniała od 12 listopada do 23 listopada 1905.
  • pierwsze zawody lekkoatletyczne we Lwowie (100 m: J. Bizoń 13,0 s.; 400 m: M. Kawecki 1:01,0 s.)
  • 10 grudnia – Henryk Sienkiewicz otrzymał nagrodę Nobla za całokształt pracy artystycznej.
  • 26 grudnia – Organizacja Bojowa PPS dokonała napadu na kasę powiatową w Wysokiem Mazowieckiem, zdobywając pół miliona rubli.
  • 27 grudnia – w Ostrowcu proklamowano Republikę Ostrowiecką. U jej steru stanął Ignacy Boerner – bliski współpracownik Józefa Piłsudskiego. Strajki, które objęły Ostrowiec, Iłżę, Ćmielów i okolice, miały początkowo charakter płacowy, potem – antyrosyjski. Wezwano do likwidacji carskiej administracji, organizowania milicji ludowej, tworzenia samorządu rewolucyjnego oraz konfiskaty broni. Republika upadła w połowie stycznia 1906 po wkroczeniu do Ostrowca rosyjskich pułków piechoty z artylerią
  • 28 grudnia – w Królestwie Polskim rozpoczął się strajk powszechny przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego.
  • Podczas rewolucji w Rosji doszło do podziału Polskiej Partii Socjalistycznej na PPS Frakcja Rewolucyjna (Józef Piłsudski), której celem była przede wszystkim walka o niepodległość oraz PPS Lewica (Maria Koszutska), której celem była przede wszystkim walka o prawa robotników.
  • W wydarzeniach rewolucyjnych 1905 roku na ziemiach polskich wzięli czynny udział anarchiści.
  • Strajk generalny w Krakowie i w Podgórzu pod hasłami walki o reformę prawa wyborczego.

1906

  • 24 kwietnia – członkowie Organizacji Bojowej PPS pod dowództwem Jana Gorzechowskiego „Jura” uwolnili 10 więźniów Pawiaka zagrożonych karą śmierci.
  • 14 maja – członek Organizacji Bojowej PPS Baruch Szulman dokonał w Warszawie udanego zamachu bombowego na podkomisarza policji carskiej N. Konstantinowa. Podczas ucieczki z miejsca zdarzenia został zastrzelony.
  • 9 czerwca – późniejszy trzykrotny premier RP i marszałek Sejmu Walery Sławek został ciężko ranny w czasie ataku Organizacji Bojowej PPS na rosyjski pociąg pancerny pod Milanówkiem.
  • 13 czerwca – w Krakowie powstał Klub Sportowy Cracovia (jako Akademicki Klub Footballowy).
  • 5 lipca – powstał Komitet Organizacyjny polskiej męskiej szkoły średniej w Łodzi pod przewodnictwem Ludwika Frankowskiego.
  • 2 sierpnia – w Otwocku Organizacja Bojowa PPS dokonała udanego zamachu na szefa żandarmerii Królestwa Polskiego, gen. A. Markgrafskiego.
  • 15 sierpnia – krwawa środa: Organizacja Bojowa PPS przeprowadziła zamachy na 80 urzędników rosyjskich, odpowiedzialnych za represje.
  • 18 sierpnia – Wanda Krahelska z Organizacji Bojowej PPS dokonała nieudanego zamachu na generała-gubernatora warszawskiego Gieorgija Skałona.
  • 27 sierpnia – udany zamach OB PPS na generał-gubernatora Warszawy i guberni warszawskiej, Nikołaja Wonlarlarskiego.
  • Wrzesień-listopad – w Krakowie powstał jeden z najstarszych polskich klubów piłkarskich – TS (Towarzystwo Sportowe) Wisła Kraków.
  • Październik – strajki szkolne na Górnym Śląsku, w których dzieci bojkotowały naukę religii w języku niemieckim – Zaborze, Kosztowy i Siemianowice Śląskie.
  • 10 października – Łódź: z wyroku sądu polowego stracono 5 robotników, uczestników antyrosyjskiego powstania łódzkiego
  • 13 października –  powstała Szkoła Główna Handlowa.
  • ukazał się pierwszy numer tygodnika „Echa Kieleckie”.

1907

  • 2 stycznia – we Lwowie powstało Karpackie Towarzystwo Narciarzy.
  • 14 lutego – Lwowska Galeria Obrazów została otwarta dla publiczności.
  • 8 maja – powstał poznański klub sportowy KS Normania, obecnie KS Posnania.
  • 1 lipca – we Lwowie odbył się pierwszy w Polsce mecz hokeja na trawie.
  • 12 sierpnia – Organizacja Bojowa Polskiej Partii Socjalistycznej dokonała napadu na pociąg i stację kolejową w Sławkowie.
  • 22 października – pierwsze zagraniczne zwycięstwo polskiego lekkoatlety: Praga, bieg na 3000 m, Józef Kawecki, 10.13,8 s.
  • 30 grudnia – Jerzy Maślanka dokonał pierwszego zimowego wejścia na Świnicę w Tatrach Wysokich.

1908

  • 2 maja – Irena Solska wywołała w Krakowie skandal, pojawiwszy się nago (acz osłonięta tiulem i własnymi włosami) w wystawionej w Teatrze Miejskim sztuce Leopolda Staffa o Lady Godivie.
  • 4 czerwca – Mistrzostwa Galicji w chodzie sportowym: trasa Stryj–Lwów, dystans 70 km, Tadeusz Kuchar, 9:01.30,0 s. (z 2 obowiązkowymi 20-min przerwami).
  • 10 czerwca – na stokach warszawskiej Cytadeli został stracony Erazm Hejło, 18-letni bojowiec PPS.
  • 26 września – w okolicy Bezdan na Wileńszczyźnie, Józef Piłsudski z grupą bojowców z PPS dokonał napadu na rosyjski pociąg pocztowy.
  • 4 października – pierwszy Polak przebiegł 400 m w czasie krótszym niż 1 minuta: Tadeusz Kuchar (Pogoń Lwów), czas: 56,7 s.
  • 9 października – na stokach warszawskiej Cytadeli został przez Rosjan powieszony Józef Mirecki ps. „Montwiłł”, jeden z przywódców Organizacji Bojowej PPS.
  • 22 października – premiera pierwszego polskiego filmu fabularnego Antoś po raz pierwszy w Warszawie.
  • Lwów – Wawrzyniec Dayczak założył Drużyny Bartoszowe – organizacja przysposobienia wojskowego utworzona przez młodzież z grupy Rzeczpospolita

1909

  • 7 lutego – została zarejestrowana Śląska Partia Ludowa
  • 9 marca – położono stępkę pod kadłub żaglowca Dar Pomorza.
  • 15 maja – utworzono Akademicki Związek Sportowy.
  • 5 lipca – odsłonięto pomnik Tadeusza Kościuszki we Włodawie.
  • 12 października – zwodowano Dar Pomorza.
  • 29 października – powstało Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe
  • 5 grudnia – Konwent Polonia i Korporacja Arkonia podpisały kartel wieczysty.

 1910

  • 13 stycznia – w Krakowie Feliks Nowowiejski skomponował melodię do wiersza Rota Marii Konopnickiej.
  • 23 maja – w Grodnie odbył się pogrzeb Elizy Orzeszkowej.
  • 15 lipca – w Krakowie odbyły się: uroczyste obchody 500-lecia bitwy pod Grunwaldem, w czasie których odsłonięto Pomnik Grunwaldzki i po raz pierwszy zaśpiewano Rotę publicznie. Prawie 1000-osobowym zespołem połączonych chórów z całej Polski dyrygował jej kompozytor Feliks Nowowiejski.
  • Wrzesień – Narodziny Harcerstwa: uczniowie I Gimnazjum św. Anny w Krakowie zakładają „Zastęp Kruków” (zastępowy – Władysław Smolarski).
  • 1 grudnia – władze austriackie oficjalnie zalegalizowały polską organizację paramilitarną – Towarzystwo Sportowo-Gimnastyczne „Strzelec”.

1911

  • 28 stycznia − w wyniku strajku studentów na UJ uczelnia została tymczasowo zamknięta. Były to protesty studenckie przeciwko zatrudnieniu ks. Kazimierza Zimmermanna na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jego obecność na uczelni i wykłady z “socjologii chrześcijańskiej” wywołały sprzeciw części słuchaczy, którzy odebrali to jako “klerykalną agitację”.
  • 11 maja – z inicjatywy niewidomej hrabianki Róży Czackiej powstało Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi.
  • 22 maja – we Lwowie powstały pierwsze 4 drużyny skautowe powołane m.in. przez Andrzeja Małkowskiego. Okres od września 1910 do maja 1911 uważa się za początek ruchu harcerskiego w Polsce.
  • 25 czerwca – we Lwowie został założony Związek Polski Piłki Nożnej.
  • 25 września – pilot Michał Scipio del Campo – polski lotnik, inżynier metalurg i termodynamik dokonał oblotu pierwszego samolotu polskiej konstrukcji Zbierański i Cywiński.
  • 1 października – we Lwowie, Tadeusz Garczyński (Pogoń Lwów) ustanowił rekord Galicji w biegu na 100 m wynikiem 11,1 s.
  • 15 października – ukazał się pierwszy numer czasopisma Skaut.
  • 19 listopada – powstał Piłkarski Klub Sportowy Polonia Warszawa.
  • 13 grudnia – odbyła się premiera filmu Sąd Boży. Był to polski niemy film fabularny, oparty na dramacie Stanisława Wyspiańskiego pod tytułem Sędziowie

1912

  • 11 marca – uruchomiono elektrownię w Nowym Sączu.
  • 12 marca – w Warszawie odbył się zjazd Towarzystwa Kultury Polskiej
  • 22 maja – na Powązkach został pochowany Bolesław Prus.
  • 15 czerwca – powstał najstarszy poznański klub piłkarski Warta Poznań.
  • 25 sierpnia – w Zakopanem powołano Polski Skarb Wojskowy.
  • 10 listopada – w Galicji powstała Komisja Tymczasowa Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych.
  • Ks. Kazimierz Lutosławski zaprojektował Krzyż harcerski.
  • Hm. Władysław Olędzki zakłada harcerstwo na Ursynowie (1 Ursynowską Drużynę Harcerzy im. J. U. Niemcewicza).
  • Biochemik Kazimierz Funk wyizolował pierwszą witaminę – tiaminę, i oznaczył ją symbolem B, ponieważ leczyła chorobę beri-beri

1913

  • 29 stycznia – na otwarciu Teatru Polskiego w Warszawie wystawiono Irydiona Zygmunta Krasińskiego;
  • 8 maja – zainaugurowano mistrzostwa Galicji w piłce nożnej.
  • 13 grudnia – na posiedzeniu Rady Naczelnej działającego w Galicji Polskiego Stronnictwa Ludowego nastąpił rozłam; w początku następnego roku powstały PSL „Piast” i PSL „Lewica”.

1914

  • 28 czerwca – zamach w Sarajewie i zabójstwo Arcyksięcia Franciszka Ferdynanda.
  • 28 lipca – wybuch I Wojny Światowej.
  • 3 sierpnia –sformowanie Legionów Piłsudskiego. Powstała Pierwsza Kompania Kadrowa.
  • 6 sierpnia – Józef Piłsudski powołał w Warszawie tajny Rząd Narodowy.
  • z krakowskich Oleandrów wyruszyła do walki Pierwsza Kompania Kadrowa. Celem było wywołanie w dawnym Królestwie Polskim powstania.
  • 6 sierpnia – wkroczenie I Kadrowej Legionów Piłsudskiego do Kielc .
  • 10 sierpnia – Komisja Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych podporządkowała się Rządowi Narodowemu.
  • 12 sierpnia – Józef Piłsudski wydał Odezwę na wkroczenie wojsk polskich do Królestwa Kongresowego.
  • 14 sierpnia – wielki książę Mikołaj Mikołajewicz wydał manifest, zawierający obietnicę zjednoczenia po zakończeniu wojny ziem polskich z trzech zaborów i nadania im autonomii.
  • 15 sierpnia – poświęcenie Świątyni Miłosierdzia i Miłości w Płocku, nowej siedziby Kościoła Starokatolickiego Mariawitów.
  • 16 sierpnia – w Krakowie powstał Naczelny Komitet Narodowy.
  • 23 sierpnia – I wojna światowa: rozpoczęła się bitwa pod Kraśnikiem.
  • 25 sierpnia – I wojna światowa: zwycięstwo wojsk austro-węgierskich nad rosyjskimi w trzydniowej bitwie pod Kraśnikiem. Początek bitwy pod Komarowem.
  • 30 sierpnia – I wojna światowa: zwycięstwo wojsk niemieckich w bitwie pod Tannenbergiem ( Grunwaldem ) na Mazurach.
  • Sierpień – rozpoczyna się tworzenie struktur Polskiej Organizacji Wojskowej.
  • 2 września – I wojna światowa: zwycięstwo wojsk austro-węgierskich nad rosyjskimi w bitwie pod Komarowem.
  • 3 września – I wojna światowa: zajęcie Lwowa przez wojska rosyjskie. Okupacja miasta przez Rosjan do 22 czerwca 1915.
  • 5 września – Józef Piłsudski utworzył w Kielcach Polską Organizację Narodową.
  • zaprzysiężenie w Kielcach I Pułku Legionów Polskich pod dowództwem Józefa Piłsudskiego.
  • 8 września – I wojna światowa: rozpoczęła się bitwa nad Jeziorami Mazurskimi.
  • 17 września – I wojna światowa: wojska rosyjskie rozpoczęły pierwsze oblężenie twierdzy Przemyśl.
  • 21 września – z powodu odmowy złożenia przysięgi na wierność cesarzowi rozwiązany został Legion Wschodni.
  • 9 października – I wojna światowa: napad Niemców na tereny Królestwa Polskiego.
  • 10 października – I wojna światowa: klęską wojsk rosyjskich zakończyło się I oblężenie Twierdzy Przemyśl.
  • 12 października – I wojna światowa: rozpoczęła się bitwa o Pruszków, podczas której kontratak Rosjan zepchnął wojska niemieckie na linię rzeki Rawki.
  • 22 października – Józef Piłsudski wystąpił z inicjatywą powołania w Królestwie Polskim konspiracyjnej organizacji niepodległościowej: Polskiej Organizacji Wojskowej (POW).
  • 29 października – pod Mołotkowem doszło do jednej z najkrwawszych bitew Legionów Polskich z Rosjanami.
  • 5 listopada – I wojna światowa: wojska rosyjskie rozpoczęły drugie oblężenie twierdzy Przemyśl.
  • 7 listopada – w Warszawie otwarto Dom Towarowy Braci Jabłkowskich.
  • 11 listopada – I wojna światowa: rozpoczęła się bitwa pod Łodzią.
  • 16 listopada – I wojna światowa: rozpoczęła się bitwa pod Krakowem.
  • 16 listopada – I wojna światowa: zakończyła się bitwa pod Krzywopłotami.
  • 25 listopada – Warszawa: powstał Komitet Narodowy Polski.
  • I wojna światowa: zakończyła się pierwsza bitwa pod Krakowem.
  • 30 listopada/1 grudnia – I wojna światowa: po wkroczeniu wojsk rosyjskich w nocy do Wieliczki rozpoczęła się druga bitwa pod Krakowem.
  • 2/12 grudnia – I wojna światowa: bitwa pod Limanową.
  • 6 grudnia – I wojna światowa: wojska niemieckie zajęły Łódź.
  • 15 grudnia – I wojna światowa: Austriacy po czterodniowej bitwie o Krosno wyparli Rosjan z miasta.
  • 19 grudnia – Legion Zachodni został przekształcony w I Brygadę Legionów Polskich.
  • 20 grudnia – I wojna światowa: zakończyła się bitwa nad Bzurą.
  • 22/25 grudnia – bitwa pod Łowczówkiem Legionów Józefa Piłsudskiego z Rosjanami.

1915

  • 12 stycznia – utworzenie Legionu Puławskiego, oddziału polskiego w armii rosyjskiej.
  • 24 stycznia – I wojna światowa: II Brygada Legionów Polskich pokonała Rosjan w bitwie pod Rafajłową.
  • 25 stycznia – I wojna światowa: Austriacy rozbili rosyjską kawalerię w bitwie pod Lutowiskami.
  • 7 lutego – I wojna światowa: rozpoczęła się Bitwa nad jeziorami mazurskimi.
  • 17 lutego – zainaugurowała działalność Filharmonia Łódzka.
  • 18 lutego – I wojna światowa: rozpoczęła się bitwa przasnyska.
  • 23 marca – I wojna światowa: kapitulacja Twierdzy Przemyśl. Forty zostają wysadzone w powietrze przez austriacką załogę twierdzy.
  • 26 marca – I wojna światowa: zakończyła się niemiecko-rosyjska bitwa przasnyska.
  • 20 kwietnia – I wojna światowa: Białystok został zbombardowany przez niemieckie samoloty i sterowce, zginęło 13 osób, 34 zostały ranne.
  • 26 kwietnia – Jasna Góra została ustanowiona enklawą pod okupacją austro-węgierską.
  • 2 maja – I wojna światowa: rozpoczęła się bitwa pod Gorlicami zwana „Małym Verdun”. Niemcy i Austriacy przełamali front rosyjski.
  • 16 maja – I wojna światowa: rozpoczęła się bitwa pod Konarami.
  • 17 maja – I wojna światowa: Niemcy powstrzymali kontrnatarcie Rosjan pod Jarosławiem.
  • 22 maja – I wojna światowa: Austriacy odzyskali Lwów.
  • 31 maja – I wojna światowa: między Bolimowem a Sochaczewem wojska niemieckie użyły 264 tony ciekłego chloru, wypuszczonego z 12 tysięcy butli rozmieszczonych przed linią okopów rosyjskich. Ilość ta ponad dwukrotnie przewyższała ilość gazu użytą podczas ataku gazowego przeprowadzonego w kwietniu 1915 pod Ypres. W ciągu kilkunastu minut zginęło kilka tysięcy rosyjskich żołnierzy (dokładna liczba jest nie do ustalenia).
  • Czerwiec-lipiec – I wojna światowa: atak na Warszawę.
  • 3 czerwca – I wojna światowa: zakończyło się trzecie oblężenie Twierdzy Przemyśl. Do miasta weszły wojska bawarskie i austro-węgierska 4. dywizja kawalerii. Rosjanie wycofując się wysadzili mosty na Sanie.
  • 13 czerwca – I wojna światowa: starcie Legionów Polskich z Rosjanami pod Rokitną. 2 szwadron ułanów II Brygady Legionów pod dowództwem rotmistrza Zbigniewa Dunina-Wąsowicza przypuścił szarżę na rosyjskie pozycje pod wsią Rokitna.
  • 16 czerwca – Niemcy utworzyli Administrację Cywilną Polski po lewej stronie Wisły z siedzibą w Kaliszu.
  • 13 lipca – I wojna światowa: rozpoczęła się II bitwa przasnyska.
  • 14 lipca – I wojna światowa: wojska niemieckie odniosły zwycięstwo nad wojskami rosyjskimi w II bitwie przasnyskiej.
  • 16 lipca – I wojna światowa: zwycięstwo wojsk austriackich nad rosyjskimi w bitwie pod Tuliłowem.
  • 26 lipca – w Warszawie utworzono Straż Obywatelską.
  • 30 lipca – I wojna światowa: wojska Austro-Węgier zajęły Lublin.
  • uruchomiono Mławską Kolej Dojazdową.
  • 3 sierpnia – zakończyła się bitwa pod Jastkowem
  • 5 sierpnia – I wojna światowa: wojska niemieckie wkroczyły do Warszawy.
  • 8 sierpnia – aresztowano w Nowym Targu Lenina.
  • 11 sierpnia – I wojna światowa: w wyniku bitwy o Pruszków Niemcy zajęli miasto.
  • 13 sierpnia – I wojna światowa: Niemcy zajęli Białystok.
  • 20 sierpnia – I wojna światowa: podpisanie kapitulacji przed Niemcami przez rosyjską załogę Twierdzy Modlin i Fortu Zakroczym.
  • 21 sierpnia – I wojna światowa: rozpoczęła się bitwa pod Raśną.
  • 22 sierpnia – Niemcy w Warszawie utworzyli Generalne Gubernatorstwo.
  • 24 sierpnia –  I wojna światowa: zwycięstwo wojsk austriackich nad rosyjskimi w bitwie pod Raśną.
  • 18 września – I wojna światowa: Niemcy wkroczyli do Wilna.
  • Październik – Narodowa Demokracja utworzyła Międzypartyjne Koło Polityczne.
  • 2 listopada – niemiecki generał gubernator Hans Hartwig von Beseler nadał tymczasowe statuty uczelniom warszawskim.
  • 15 listopada – ponowne otwarcie Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej.
  • 1 grudnia – pod obeliskiem wzniesionym na wzgórzu Kaim pod Wieliczką, dla uczczenia odparcia wojsk rosyjskich, odbyła się uroczystość w rocznicę tego wydarzenia.
  • 5 grudnia – powstało Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”.

1916

  • 25 stycznia – car Mikołaj powołał specjalną komisję złożoną z 11 osób do ustalenia znaczenia słów „Wolna Polska”, użytych w rozkazie do armii z grudnia 1915.
  • 28 marca – na front pod Baranowiczami przybyła Brygada Strzelców Polskich, jednak ze względu na obawy Rosjan przed porozumieniem się jej z Legionami nie została użyta w boju.
  • 30 marca – I wojna światowa: zakończyła się rosyjsko-niemiecka bitwa nad jeziorem Narocz.
  • 3 maja – w Królestwie Polskim odbyły się patriotyczne manifestacje z okazji 125.rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja. W warszawskiej manifestacji wzięło udział ok. 200 tys. osób.
  • 2 czerwca – zakończył się strajk warszawskich tramwajarzy, złamany represjami policji.
  • 3 czerwca – doszło do strajku górników w Zagłębiu Dąbrowskim.
  • 4/5 lipca – trwały walki Legionów Piłsudskiego pod Kostiuchnówką.
  • 21 lipca – założono Klub Państwowców Polskich.
  • 5 listopada – została ogłoszona zapowiedź (akt 5 listopada) utworzenia państwa polskiego pod kontrolą państw centralnych.
  • 9 listopada – wydano apel państw centralnych o ochotniczy zaciąg Polaków do wojska.
  • 6 grudnia – Państwa centralne powołały Tymczasową Radę Stanu.
  • 9 grudnia – weszła do obiegu marka polska.
  • 25 grudnia – został wydany rozkaz cesarza Rosji zawierający obietnicę utworzenia niepodległej Polski.
  • W Jaworznie powstały Zakłady Chemiczne „Azot”.
  • Powstał klub sportowy Legia Warszawa.

1917

  • 11 stycznia – debiut teatralny Eugeniusza Bodo w Teatrze Apollo w Poznaniu.
  • Ignacy Paderewski przedstawił koncepcję utworzenia Stanów Zjednoczonych Polski.
  • 14 stycznia – inauguracyjne posiedzenie Tymczasowej Rady Stanu.
  • 21 marca – w Warszawie odbyło się 11 posiedzenie Tymczasowej Rady Stanu. Na posiedzeniu Józef Piłsudski zreferował sprawę uposażenia i zaopatrzenia w żywność w Legionach.
  • 6 czerwca – sformowanie Błękitnej Armii Hallera.
  • 2 lipca – w związku z kryzysem przysięgowym Józef Piłsudski wystąpił z Tymczasowej Rady Stanu.
  • 8 lipca – I wojna światowa: PPS przeszła do opozycji wobec państw centralnych.
  • 9 lipca – kryzys przysięgowy – Józef Piłsudski nakazał polskim legionistom odmówić złożenia przysięgi na wierność cesarzom Niemiec i Austro-Węgier. Skutkiem tego Piłsudski został osadzony w twierdzy w Magdeburgu, oficerowie w obozie w Beniaminowie pod Warszawą, a szeregowi w Szczypiornie koło Kalisza.
  • 22 lipca – w wyniku kryzysu przysięgowego w Legionach Polskich Józef Piłsudski i Kazimierz Sosnkowski zostali aresztowani przez Niemców i osadzeni w twierdzy w Magdeburgu.
  • 24 lipca – została stoczona bitwa pod Krechowcami, między walczącymi po stronie rosyjskiej polskimi ułanami a Niemcami.
  • 15 sierpnia – utworzono Komitet Narodowy Polski.
  • 25 sierpnia – Tymczasowa Rada Stanu podała się do dymisji.
  • 28 sierpnia – powstała Komisja przejściowa tymczasowej Rady Stanu.
  • 12 września – powstała Rada Regencyjna Królestwa Polskiego.
  • 20 września – Komitet Narodowy Polski został uznany przez rząd Francji.
  • 26 listopada – powstał rząd Jana Kucharzewskiego.
  • Powstało pismo dla dzieci Płomyk.

1918

  • 27 stycznia – powstało Polskie Towarzystwo Geograficzne.
  • 4 lutego – Rada Regencyjna wydała ustawę o Radzie Stanu Królestwa Polski
  • 12 lutego – rząd Jana Kucharzewskiego podał się do dymisji.
  • 15 lutego – przejście byłej II Brygady Legionów na stronę Ententy.
  • 30 marca – w Przemyślu powstał klub sportowy „Harcerski Klub Sportowy Czuwaj”, dzisiaj znany jako „Kolejowy Klub Sportowy Czuwaj Przemyśl”.
  • 4 kwietnia – Rada Regencyjna powołała rząd J.K. Steczkowskiego.
  • 9 kwietnia – odbyły się wybory do Rady Stanu Królestwa Polskiego.
  • 10/11 maja – w nocy rozpoczęła się Bitwa pod Kaniowem.
  • 30 maja – założono Związek Legionistów Polskich, organizację zrzeszającą byłych żołnierzy Legionów Polskich.
  • 25 lipca – na wiecu ludności spisko-orawskiej w Zakopanem uchwalono przyłączenie Orawy i Spiszu do Polski.
  • 27 lipca – w Lubline decyzją Zjazdu Biskupów Królestwa Polskiego został powołany Katolicki Uniwersytet Lubelski.
  • 7 października – ogłoszenie niepodległości Królestwa Polskiego przez Radę Regencyjną.
  • 11 października – polskie organizacje działające w Rzeszy wydały wspólny komunikat opowiadający się jawnie za niepodległością Polski.
  • 12 października – Rada Regencyjna przejęła władzę nad wojskiem polskim.
  • 13 października – została utworzona Rzeczpospolita Zakopiańska.
  • 19 października – powstała Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego.
  • Lwów –  ukraińscy posłowie do austriackiej Rady Państwa i Izby Panów, Sejmów Krajowych Galicji i Bukowiny sformowali Ukraińską Radę Narodową.
  • 20 października – Lwów: Rada Miejska przyjęła rezolucję o przyłączeniu miasta do Polski.
  • 23 października – Rząd Jana Kantego Steczkowskiego został odwołany przez Radę Regencyjną.
  • 25 października – w Warszawie, Rada Regencyjna Królestwa Polskiego ustanowiła „urząd Szefa Sztabu Wojsk Polskich”.
  • Wojciech Korfanty wystąpił w Reichstagu z żądaniem przyłączenia do państwa polskiego wszystkich ziem polskich zaboru pruskiego.
  • 28 października – utworzenie w Krakowie Polskiej Komisji Likwidacyjnej.
  • 31 października – proces odzyskiwania niepodległości przez Polskę: Tarnów stał się pierwszym oswobodzonym miastem w Polsce porozbiorowej: Polacy rozbroili tam oddziały wojsk austriackich i przejęli władzę, komendantem polskiej załogi został pułkownik Kajetan Amirowicz; tegoż dnia kilka godzin później sytuacja powtórzyła się w Krakowie: rozbrojeni przez poruczników Antoniego Stawarza i Ludwika Iwaszkę Austriacy przekazali władzę w mieście i twierdzy w ręce pułkownika Bolesława Roji, mianowanego komendantem wojska polskiego.
  • 31 października – została założona Polska Agencja Telegraficzna.
  • 1 listopada – w Płaszowie pod Krakowem zdobyto austriacki tabor pancerny. Powstały z niego pociągi pancerne: Śmiały i Piłsudczyk.
  • 1/2 listopada – na zjeździe połączeniowym organizacji skautowskich w Lublinie utworzono Związek Harcerstwa Polskiego.
  • 1-22 listopada – walki o Lwów między Polakami („Orlęta lwowskie”) i Ukraińcami, wygrane przez Polaków. Oblężenie Lwowa przez wojska ukraińskie trwało do czerwca 1919.
  • 2-4 listopada – Chełmianie pod wodzą rotmistrza (późniejszego generała) Gustawa Orlicz-Dreszera wyzwalają miasto Chełm spod okupacji austriackiej.
  • 3 listopada – próba zamachu stanu podjęta przez rząd Józefa Świeżyńskiego przeciwko Radzie Regencyjnej.
  • powstał Polski Komitet Narodowy we Lwowie.
  • 4 listopada – przejęta od zaborców wojskowa stacja radiotelegraficzna w Krakowie nadała pierwsze radiogramy w języku polskim.
  • 5 listopada – zawarcie polsko-czeskiej umowy o przeprowadzeniu linii granicznej na Śląsku Cieszyńskim.
  • proces odzyskiwania niepodległości przez Polskę: pierwsza odnotowana akcja lotnictwa niepodległej Polski – tego dnia porucznik pilot Stefan Bastyr i porucznik obserwator Janusz de Beaurain z przejętego lwowskiego lotniska Lewandówka wykonali pierwszy bojowy lot samolotu w polskich barwach (rankiem tego dnia w uruchomionej maszynie porucznik Władysław Toruń gorączkowo przemalował austriackie oznaki na czerwono-białe paski na końcach skrzydeł); dla upamiętnienia tego wydarzenia do 1931 w tym dniu obchodzono Dzień Lotnictwa Polskiego.
  • 6 listopada – proces odzyskiwania niepodległości przez Polskę: na wiecu chłopskim radykalni działacze Tomasz Dąbal i ksiądz Eugeniusz Okoń proklamowali Republikę Tarnobrzeską.
  • 7 listopada – proces odzyskiwania niepodległości przez Polskę: utworzono Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej w Lublinie.proces odzyskiwania niepodległości przez Polskę: Ignacy Daszyński stanął na czele utworzonego w Lublinie pod osłoną oddziałów POW Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej; w jego skład weszli działacze czynnych w „Kongresówce” PPS, PSL „Wyzwolenie” i SNN oraz galicyjskiej PPSD.
  • 8 listopada – Józef Piłsudski i Kazimierz Sosnkowski zostali uwolnieni z twierdzy w Magdeburgu.
  • utworzenie w Zagłębiu Dąbrowskim Rad Delegatów Robotniczych.
  • 9 listopada – z inicjatywy Mariana Dąbrowskiego powstało w Krakowie Polskie Stronnictwo Republikańskie.
  • 10 listopada – Austria zrzekła się Galicji na rzecz Polski
  • Józef Piłsudski przybył z Magdeburga do Warszawy po zwolnieniu z więzienia.
  • 10–26 listopada – bezkrwawy przewrót w Ostrowie Wielkopolskim – tzw. Republika Ostrowska.
  • 11 listopada –  Rada Regencyjna przekazała władzę nad podległym jej wojskiem Józefowi Piłsudskiemu.
  • powstała Legia Akademicka.
  • Jarogniew Drwęski został mianowany pierwszym polskim nadburmistrzem Poznania.
  • 13 listopada – PPS zorganizowała w Warszawie wielką demonstrację przeciwko rządom Rady Regencyjnej.
  • 14 listopada – samorozwiązanie Rady Regencyjnej i przekazanie pełni władzy Józefowi Piłsudskiemu.
  • 15 listopada – papież Benedykt XV wystosował przesłanie do narodu polskiego w chwili odzyskania niepodległości.
  • 16 listopada – telegram Naczelnika Państwa J. Piłsudskiego notyfikujący powstanie Państwa Polskiego.
  • w Międzyrzecu Podlaskim wojska niemieckie dokonały pogromu, w którym zginęło co najmniej 44 osoby (22 żołnierzy POW broniących pałacu Potockich i co najmniej kolejne 22 osoby ludności cywilnej).
  • 17 listopada – Józef Piłsudski powołał rząd Jędrzeja Moraczewskiego, który wprowadził w Polsce powszechne prawo wyborcze, ustanowił ośmiogodzinny dzień pracy i zagwarantował legalność związków zawodowych.
  • 21 listopada – rząd Jędrzeja Moraczewskiego wydał manifest zapowiadający reformę rolną i nacjonalizację niektórych gałęzi przemysłu.
  • Polska odzyskała z rąk ukraińskich cały Lwów.
  • 22 listopada – dekretem Józefa Piłsudskiego został powołany urząd Naczelnika Państwa, najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej, dekret ten ustalał ustrój republikański odrodzonej Polski (dekret wszedł w życie 29 listopada 1918 r.).
  • w opanowanym przez Polaków Lwowie wybuchły antyżydowskie rozruchy.
  • 23 listopada – dekret rządu J.Moraczewskiego wprowadził: 8-godzinny dzień pracy i 46-godzinny tydzień pracy.
  • 24 listopada – oddział Wojska Polskiego pod dowództwem kpt. Wacława Zbrowskiego opanował Włodzimierz Wołyński
  • 26 listopada – zakończyły się wydarzenia Republiki Ostrowskiej w Ostrowie Wielkopolskim.
  • 28 listopada – Tymczasowy Naczelnik Państwa Józef Piłsudski wydał dekret o ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego.
  • powołano do życia Polską Marynarkę Wojenną.
  • 29 listopada – Józef Piłsudski objął urząd głowy państwa jako Tymczasowy Naczelnik Państwa. Urząd ten piastował do 20 lutego 1919 roku, kiedy to przez Sejm Ustawodawczy został zatwierdzony jako Naczelnik Państwa.
  • w Warszawie otwarto kawiarnię artystyczną Pod Picadorem.
  • 1 grudnia – Polskie Stronnictwo Ludowe – Lewica połączyło się z Polskim Stronnictwem Ludowym Piast.
  • 1 grudnia – szef Sztabu Generalnego Stanisław Szeptycki wydał rozporządzenie nr 38, ustanawiające szachownicę lotniczą znakiem polskiego lotnictwa wojskowego.
  • 3-5 grudnia – Sejm Dzielnicowy w Poznaniu (budynek kina „Apollo”, ul. Piekary). Powołanie Naczelnej Rady Ludowej.
  • 5 grudnia – w Warszawie utworzono Ministerstwo Sztuki i Kultury
  • 8 grudnia – odbyła się pierwsza inauguracja roku akademickiego na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim.
  • 8-11 grudnia – XV Zjazd Polskiej Partii Socjalistycznej w Warszawie.
  • 10 grudnia – w Poznaniu założono Uniwersytet,
  • utworzenie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego,
  • założenie Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego,
  • utworzenie Głównego Urzędu Statystycznego.
  • 15 grudnia – w związku z napiętą sytuacją w Wielkopolsce rząd zerwał stosunki dyplomatyczne z Niemcami. Jednocześnie podjęto decyzję o konieczności wyboru przedstawicieli polskich z terenu zaboru pruskiego do Sejmu Ustawodawczego.
  • 16 grudnia – utworzenie Komunistycznej Partii Robotniczej Polski (zjednoczenie SDKPiL i PPS Lewicy).
  • 20 grudnia –  Józef Piłsudski, Tymczasowy Naczelnik Państwa wydał dekret w sprawie utworzenia Straży Granicznej.
  • powstała Wojskowa Szkoła Lotnicza.
  • 23 grudnia – powstała Flotylla Wiślana.
  • 26 grudnia – do Poznania przybył Ignacy Paderewski.
  • 27 grudnia – wybuch powstania w Wielkopolsce.
  • 28 grudnia – major Stanisław Taczak stanął na czele wojsk powstańczych w Wielkopolsce.
  • 29 grudnia – rozpoczął się pierwszy w niepodległej Polsce pobór do wojska.
  • 30 grudnia – cały Poznań w ręku powstańców.
  • 31 grudnia – w obiegu pieniężnym znajdowało się 9 mld marek polskich. Kurs wynosił 9 marek polskich za dolara amerykańskiego.
  • Grudzień – pierwsze starcia oddziałów polskich z Armią Czerwoną.
  • Powstał pierwszy Górniczy Klub Sportowy w Polsce – Victoria Jaworzno.

1919

  • 2 stycznia – powstańcy wielkopolscy zdobyli Nowy Tomyśl.
  • 4 stycznia – powstańcy wielkopolscy zaatakowali bez powodzenia oddziały niemieckie w Zbąszyniu.
  • 4/5 stycznia – zamach stanu zorganizowany przez środowiska endeckie, w tym pułkownika Mariana Żegotę-Januszajtisa z zamiarem obalenia rządu Jędrzeja Moraczewskiego.
  • 5/6 stycznia – bitwa o Ławicę: w nocy powstańcy wielkopolscy zdobyli lotnisko Ławica.
  • 8 stycznia – Naczelna Rada Ludowa objęła władzę na terenach odbitych Niemcom podczas powstania wielkopolskiego.
  • 9 stycznia – powstańcy wielkopolscy dokonali nalotu bombowego na lotnisko we Frankfurcie nad Odrą.
  • 11 stycznia – Tymczasowy Naczelnik Państwa Józef Piłsudski wydał dekret o obowiązkowym ubezpieczeniu pracowników na wypadek choroby. Był to pierwszy polski akt prawny dotyczący ubezpieczenia na wypadek choroby.
  • 12 stycznia – zajęcie przez Ukraińców Żółkwi, Dublan i Kulikowa i odcięcie przez nich Lwowa od polskiej Grupy Operacyjnej „Bug” gen. Jana Romera w rejonie Rawy Ruskiej.
  • 13 stycznia – pod naciskiem mocarstw zachodnich polskie oddziały zostały wycofane ze Spisza i Orawy. Czechosłowacja zgodziła się w zamian przepuścić przez swoje terytorium tranzyt broni dla Polski.
  • 13 stycznia – władze niemieckie wprowadziły stan oblężenia dla Górnego Śląska, który został odwołany 1 maja 1919 roku.
  • 15 stycznia – Polska została zaproszona przez zwycięskie państwa Ententy do udziału w konferencji pokojowej.
  • 16 stycznia – powstał rząd Ignacego Jana Paderewskiego. Ignacy Jan Paderewski pełnił funkcję prezesa Rady Ministrów i równocześnie był ministrem spraw zagranicznych.
  • 18 stycznia – założono Polski Czerwony Krzyż.
  • 21 stycznia – Józef Piłsudski wydał rozkaz specjalny o nadaniu weteranom powstania styczniowego uprawnień żołnierzy Wojska Polskiego.
  • 23 stycznia – na rozkaz premiera K. Kramářa i prezydenta T. Masaryka 16 tys. żołnierzy czeskich najechało na Śląsk Cieszyński.
  • 26 stycznia – odbyły się wybory do sejmu ustawodawczego.
  • 26 stycznia – wojska czeskie, korzystając z zaangażowania Polski w walki na wschodzie, zajęły ziemie Śląska Cieszyńskiego aż za Wisłę.
  • 28 stycznia – bitwa pod Skoczowem z wojskami czeskimi. Zakończyła się 30 stycznia powodzeniem strony polskiej, ponieważ została zatrzymana ofensywa wojsk czeskich.
  • 29 stycznia – Roman Dmowski, przewodniczący Polskiego Komitetu Narodowego, przedstawił na konferencji w Paryżu polskie postulaty odnośnie do granicy polskiej po I wojnie światowej.
  • 1 lutego – w związku z konfliktem polsko-czeskim w krakowskiej elektrowni odbył się wiec pracowników. Domagano się na nim usunięcia z pracy wszystkich Czechów zatrudnionych w mieście, a zwłaszcza w krakowskich tramwajach.
  • 3 lutego – podpisanie polsko-czeskiego układu o tymczasowej granicy na Śląsku Cieszyńskim.
  • 4 lutego – Wołomin otrzymał prawa miejskie na mocy dekretu Naczelnika RP Marszałka Józefa Piłsudskiego, wojska polskie zdobyły Kowel.
  • 5 lutego – papież Benedykt XV utworzył Ordynariat Polowy Wojska Polskiego.
  • 7 lutego – podpisano dekret o powszechnym obowiązku służby wojskowej i o obowiązku szkolnym, powołano do życia Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej.
  • 7 lutego – powołano Najwyższą Izbę Kontroli.
  • 8 lutego – dekretem Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego została utworzona Pocztowa Kasa Oszczędności (obecnie PKO BP SA).
  • 10 lutego – w Warszawie zainaugurował obrady sejm ustawodawczy. Kadencja trwała do 27 listopada 1922 r.
  • 14 lutego – wojna polsko-bolszewicka: starcie polskiego oddziału kapitana Mienickiego z oddziałem bolszewickim należącym do Frontu Zachodniego w Berezie Kartuskiej. Przeprowadzony o 7 rano polski atak na Berezę Kartuską Norman Davies w książce Biały Orzeł, Czerwona Gwiazda uznaje za początek wojny polsko-bolszewickiej 1919–20.
  • 14 lutego – pierwszym marszałkiem sejmu wybrano Wojciecha Trąmpczyńskiego, działacza endeckiego z Wielkopolski.
  • 16 lutego – przerwanie działań zbrojnych w Wielkopolsce (powstanie wielkopolskie) – rozejm w Trewirze.
  • 19 lutego – opuszczony przez Niemców Białystok został zajęty przez wojsko polskie i przyłączony do Rzeczypospolitej.
  • 20 lutego – sejm ustawodawczy uchwalił Małą Konstytucję.
  • 20 lutego – Józef Piłsudski został zatwierdzony przez sejm ustawodawczy jako głowa państwa z tytułem Naczelnika Państwa. Piłsudski złożył swoją władzę 14 grudnia 1922 roku na ręce wybranego przez Zgromadzenie Narodowe, na mocy konstytucji marcowej, Prezydenta RP, Gabriela Narutowicza.
  • 21 lutego – założono klub sportowy Szombierki Bytom.
  • 25 lutego – polsko-czechosłowacki konflikt graniczny: wojsko polskie wkroczyło do Cieszyna.
  • 25 lutego – Wielka Brytania uznała niepodległość Polski.
  • 3 marca – utworzono Kurię Biskupią Wojsk Polskich.
  • 9 marca – ochotnicza kompania powstańców wielkopolskich wyruszyła do Małopolski, aby wziąć udział w walkach z Ukraińcami.
  • 14 marca – utworzono Instytut Wojskowo-Techniczny.
  • 14 marca – wojna polsko-bolszewicka: w Nieświeżu wybuchło powstanie antybolszewickie.
  • 15 marca – w Warszawie podpisany został układ o rozejmie polsko-niemieckim w sprawie Wielkopolski.
  • 19 marca – bolszewicy zdławili pięciodniowe zbrojne wystąpienie polskiej ludności Nieświeża.
  • 20 marca – stanowisko szefa Sekcji Marynarki przy Ministerstwie Spraw Wojskowych objął gen. ppor. mar. Kazimierz Porębski.
  • 27 marca – Aleksy Rżewski został rządowym komisarzem miasta Łodzi.
  • 30 marca – wojna polsko-ukraińska: rozkazem Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego utworzony został Front Wołyński dowodzony przez generała Aleksandra Karnickiego.
  • 1 kwietnia – powołano Główny Urząd Miar.
  • 1 kwietnia – założono I Liceum Ogólnokształcące im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu.
  • 1 kwietnia – w poznańskim Ogrodzie Botanicznym (dziś Park Wilsona) otwarto Palmiarnię.
  • 2 kwietnia – założono Polskie Towarzystwo Matematyczne.
  • 4 kwietnia – został założony Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
  • 4 kwietnia – w Warszawie otwarto kabaret Qui Pro Quo.
  • 8 kwietnia – założono Akademię Górniczo-Hutniczą w Krakowie.
  • 10 kwietnia – okupowane przez Niemców od września 1915 roku Grodno zostało przejęte przez polskie władze administracyjne.
  • 11 kwietnia – utworzono Główny Urząd Zaopatrywania Armii (GUZA).
  • 12 kwietnia – w Łucku rozpoczęto zjazd ziemian, podczas którego powstał Związek Ziemian Wołynia. Zajęto się sprawą polskiego stanu posiadania na Rusi.
  • 16 kwietnia – wojna polsko-bolszewicka: rozpoczęła się ofensywa wojsk polskich.
  • 16 kwietnia – początek operacji sprowadzania do Polski armii generała Józefa Hallera.
  • 16 kwietnia – w Warszawie odbył się zjazd Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej; jego przewodniczącym wybrano Stanisława Dubois.
  • 17 kwietnia – wojna polsko-bolszewicka: polskie wojska zdobyły Lidę.
  • 17 kwietnia – Jarogniew Drwęski objął stanowisko pierwszego po zaborach prezydenta Poznania.
  • 18 kwietnia – wojna polsko-bolszewicka: wojska polskie zdobyły Nowogródek.
  • 18 kwietnia – założono Muzeum Narodowe w Poznaniu.
  • 19 kwietnia – wojna polsko-bolszewicka: oddziały polskie odbiły Wilno.
  • 20 kwietnia – do kraju przybył pierwszy pociąg z żołnierzami Armii Hallera.
  • 22 kwietnia – Józef Piłsudski skierował odezwę do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego.
  • 23–26 kwietnia – nadzwyczajny XVI Zjazd Polskiej Partii Socjalistycznej zaboru pruskiego.
  • 23–26 kwietnia – XV Kongres Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego.
  • 23–26 kwietnia – XVI Zjazd Polskiej Partii Socjalistycznej w Krakowie.
  • 26 kwietnia – na mocy dekretów Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego utworzono Straż Więzienną w Polsce.
  • 27–28 kwietnia – kongres zjednoczeniowy Polskiej Partii Socjalistycznej, Polskiej Partii Socjaldemokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego oraz Polskiej Partii Socjalistycznej zaboru pruskiego. Nowa partia przyjęła nazwę Polska Partia Socjalistyczna. Kongres został uznany za XVI Zjazd Polskiej Partii Socjalistycznej.
  • 29 kwietnia – uchwałą sejmu dzień 3 maja został ogłoszony świętem narodowym.
  • 30 kwietnia – Sokółka została przyłączona do Polski.
  • 30 kwietnia – w łódzkiej synagodze Julian Tuwim poślubił Stefanię Marchew.
  • 1 maja – Polska została członkiem Światowego Związku Pocztowego (UPU).
  • 2 maja – Sekcja Marynarki przy Ministerstwie Spraw Wojskowych została przekształcona w Departament dla Spraw Morskich.
  • 3 maja – odbyły się pierwsze uroczyste obchody święta narodowego (rocznica uchwalenia konstytucji w dniu 3 maja 1791 r.).
  • 7 maja – w Poznaniu otwarto Wszechnicę Piastowską, obecny Uniwersytet im. Adama Mickiewicza.
  • 11 maja – zjazd spółdzielni robotniczych w Warszawie powołał Związek Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych.
  • 12 maja – w Warszawie powstała Francuska Szkoła Pilotów.
  • 21 maja – rozpoczęła działalność Oficerska Szkoła Aeronautyczna.
  • 22 maja – wojna polsko-ukraińska: wojska ukraińskie zakończyły oblężenie Lwowa i wycofały się wobec ofensywy wojska polskiego.
  • 29 maja – w Poznaniu zbudowano pociąg pancerny Danuta.
  • 13 czerwca – założono Centralną Bibliotekę Wojskową w Warszawie.
  • 15 czerwca – utworzenie Wojennej Szkoły Sztabu Generalnego w Warszawie.
  • 10 lipca – uchwała sejmu w sprawie zasad reformy rolnej. Ustalono limity wielkości gospodarstw prywatnych, dla Polski centralnej 180 ha, dla Kresów 400 ha.
  • 13 lipca – w bitwie pod Jazłowcem 14. Pułk Ułanów 4. Dywizji Strzelców Polskich odniósł zwycięstwo nad wojskami Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej.
  • 13 lipca – założono klub sportowy Wawel Kraków.
  • 14 lipca – na Rynku Głównym w Krakowie odbył się przegląd wojsk z okazji święta narodowego Francji (zburzenie Bastylii – 14 lipca 1789). Obecni byli biskup Adam Sapieha, gen. Józef Haller i francuscy oficerowie służący w jego armii.
  • 17 lipca – wojsko polskie wyparło ze Zbrucza armię ukraińską, kończąc w ten sposób wojnę polsko-ukraińską.
  • 20 lipca – pierwszy w odrodzonej Polsce nuncjusz apostolski Achilles Ratti przedstawił Naczelnikowi Państwa w Belwederze listy uwierzytelniające.
  • 20 lipca – zawarto rozejm pomiędzy dowództwem Wojska Polskiego i oddziałami Semena Petlury.
  • 24 lipca – sejm uchwalił ustawę o organizacji Policji Państwowej i o bezpieczeństwie państwa. W rocznicę tego wydarzenia obchodzone jest Święto Policji (Dzień Policjanta).
  • 27 lipca – po drobnych potyczkach z oddziałami litewskimi wojska polskie wkroczyły do Augustowa. Miasto zajęła grupa gen. Falewicza.
  • 31 lipca – Sejm RP ratyfikował traktat wersalski.
  • 1 sierpnia – Sejm RP uchwalił ustawę o godłach i barwach Rzeczypospolitej Polskiej oraz o orderze Virtuti Militari.
  • 8 sierpnia – wojska polskie zajęły Mińsk.
  • 14 sierpnia – wybuchł strajk 140 tys. robotników na terenie dzisiejszego GOP na Górnym Śląsku, poprzedzający wybuch zbrojnego powstania.
  • 14 sierpnia – założono klub piłkarski Ruch Radzionków.
  • 15 sierpnia – w Mysłowicach (Myslowitzgrube) strażnicy graniczni Rzeszy Niemieckiej spacyfikowali bunt pracowniczy górników, ich żon i dzieci, co uznaje się jako pretekst do wybuchu I powstania śląskiego.
  • 16–17 sierpnia – wybuchło I powstanie śląskie.
  • 18 sierpnia – I powstanie śląskie: zwycięska dla Polaków bitwa pod Godowem.
  • 18 sierpnia – wybuch strajku powszechnego w Zagłębiu Dąbrowskim.
  • 23 sierpnia – wybuch powstania sejneńskiego, zorganizowanego przez Polską Organizację Wojskową przeciwko administracji litewskiej.
  • 24 sierpnia – zakończenie I powstania śląskiego.
  • 28 sierpnia – zakończyło się powstanie sejneńskie; wojska litewskie zostały wyparte z Suwalszczyzny.
  • 29 sierpnia – wojna polsko-bolszewicka: wojska polskie zdobyły Bobrujsk.
  • 1 września – Polska podpisała zawieszenie broni z Ukrainą.
  • 1 września – Naczelnik Państwa Józef Piłsudski ratyfikował traktat wersalski.
  • 9 września – Departament ds. Morskich zatwierdził pierwszy program rozwoju polskiej floty wojennej. W jej skład miały wejść: krążownik, 4 kontrtorpedowce, 2 okręty podwodne, 6 trawlerów i kilkanaście mniejszych jednostek.
  • 9 października – w Mikaszewiczach rozpoczęły się rokowania polsko-bolszewickie.
  • 11 października – dokonano uroczystego otwarcia Uniwersytetu Wileńskiego.
  • 11 października – w Krakowie założono pierwszy związek sportowy w niepodległej Polsce – Polski Związek Lekkiej Atletyki.
  • 12 października – w Krakowie powstał Polski Komitet Olimpijski.
  • 20 października – Naczelnik Państwa Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w Krakowie, obecnej Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica.
  • 28 października – w warszawskiej katedrze św. Jana odbyła się uroczystość przyjęcia sakry biskupiej przez nuncjusza Achille Rattiego, późniejszego papieża Piusa XI.
  • 30 października – powstał Aeroklub Polski w Poznaniu.
  • 2 listopada – polski statek uzbrojony „Różycki” poddaje się niemieckiej Weichselschutzflotille.
  • 5 listopada – powstał AZS Poznań.
  • 9 listopada – założono Towarzystwo Żeglugowe „Sarmacja”.
  • 21 listopada – Rada Najwyższa na konferencji pokojowej przyznała Polsce Galicję Wschodnią.
  • 22 listopada – uchwałą Rządu RP Uniwersytetowi Lwowskiemu nadano imię jego założyciela – króla Jana Kazimierza.
  • 24 listopada – otwarcie teatru Reduta w Warszawie.
  • 30 listopada – gen. Józef Haller wydał odezwę do żołnierzy Frontu Pomorskiego.
  • 30 listopada – powstanie Polskiej Akademii Umiejętności.
  • 8 grudnia – Rada Ambasadorów państw Ententy ustaliła w Paryżu linię Curzona jako wschodnią granicę Polski.
  • 8 grudnia – potyczka polsko-czechosłowacka pod Kieżmarkiem.
  • 9 grudnia – ustąpił rząd Ignacego Jana Paderewskiego.
  • 9 grudnia – decyzją mocarstw zachodnich nastąpił podział byłych flot państw zaborczych (Polsce przyznano sześć małych, rozbrojonych poniemieckich torpedowców o łącznej wyporności 2300 t).
  • 13 grudnia – powstał rząd Leopolda Skulskiego.
  • 17 grudnia – decyzją ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego, Ksawerego Praussa, powołano Tymczasową Państwową Komisję Ochrony Przyrody.
  • 20 grudnia – powstanie Polskiego Związku Piłki Nożnej.
  • 26 grudnia – założono Polski Związek Narciarski.

1920

  • 3 stycznia – wojna polsko-bolszewicka: rozpoczęła się akcja zaczepna grupy wojsk gen. Edwarda Rydza-Śmigłego przeciwko bolszewikom na Dyneburg. Po całodziennych zaciętych walkach przy 30-stopniowym mrozie oddziały polskie weszły do miasta.
  • 4 stycznia – z Krakowa wyjechał pierwszy wagon prezentów zebranych w mieście dla żołnierzy frontu litewsko-białoruskiego (w Krakowie przygotowano ogółem około 35 tys. paczek).
  • 4 stycznia – w Bytomiu założony zostaje klub piłkarski Polonia Bytom.
  • 7 stycznia – z powodu braku węgla pracę przerwała krakowska gazownia miejska. Zgasły lampy uliczne, a w wielu domach przestały działać piece. Dostawy gazu wznowiono następnego dnia rano po otrzymaniu niewielkiego transportu węgla. Takie przerwy pojawiały się w Krakowie jeszcze kilka razy w ciągu tej zimy.
  • 10 stycznia – Gdańsk stał się Wolnym Miastem według postanowień traktatu wersalskiego.
  • 10 stycznia – Polska odzyskała dostęp do Bałtyku (72-kilometrowy pas wybrzeża od Orłowa po Jezioro Żarnowieckie).
  • 10 stycznia – w ramach wymiany do Polski przybył pierwszy transport polskich uchodźców i zakładników z Rosji.
  • 15 stycznia – wprowadzenie marki polskiej jako waluty obowiązującej w Polsce.
  • 17 stycznia – wojsko polskie pod wodzą gen. broni Józefa Hallera przekroczyło linię demarkacyjną pod Nieszawą.
  • 17 stycznia – Polska rozpoczęła przejmowanie Pomorza Gdańskiego przyznanego traktatem wersalskim.
  • 18 stycznia – wojsko polskie wkroczyło do opuszczonego przez Niemców Torunia.
  • 20 stycznia – oddziały Frontu Wielkopolskiego wkroczyły do Bydgoszczy, entuzjastycznie witane przez Polaków.
  • 20 stycznia – sejm uchwalił ustawę o obywatelstwie polskim.
  • 22 stycznia – pierwsze po wojnie przyznanie orderu Virtuti Militari.
  • 22 stycznia – Antoni Petrykiewicz, 13-letni obrońca Lwowa, został odznaczony pośmiertnie Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari, zostając jego najmłodszym kawalerem w historii.
  • 22 stycznia – wojsko polskie wkroczyło do Chełmna.
  • 23 stycznia – wojsko polskie wkroczyło do Grudziądza.
  • 24 stycznia – wojsko polskie wkroczyło do Sępólna Krajeńskiego.
  • 28 stycznia – wojsko polskie zajęło Pelplin i Kamień Krajeński (w II RP Kamień Pomorski).
  • 29 stycznia – wojsko polskie wkroczyło do Czerska, Starogardu Gdańskiego i Tucholi.
  • 30 stycznia – bojówki niemieckie zamordowały na Górnym Śląsku działacza polskiego Piotra Niedurnego.
  • 31 stycznia – wojsko polskie wkroczyło do Chojnic.
  • 31 stycznia – Plebiscyt na Górnym Śląsku: oddziały angielskie i włoskie obsadziły tereny plebiscytowe na Górnym Śląsku i w Olsztyńskim.
  • 1 lutego – w Krakowie rozpoczął się strajk masarzy i rzeźników usiłujących wymusić podniesienie cen maksymalnych ustalonych przez władze miejskie.
  • 8 lutego – oddziały brytyjskie i wysoki komisarz Ligi Narodów, Reginald Tower, przejęli Gdańsk z rąk Niemców.
  • 8 lutego – Maciej Biesiadecki został pierwszym Komisarzem Generalnym RP w Wolnym Mieście Gdańsku.
  • 8 lutego – wojsko polskie wkroczyło do Kartuz, przyłączając miasto do Rzeczypospolitej.
  • 10 lutego – gen. Józef Haller dokonał zaślubin Polski z morzem w Pucku. Tym samym potwierdzono wykonanie jednego z punktów postanowień traktatu wersalskiego przyznającego Polsce 140-kilometrowy odcinek wybrzeża.
  • 11 lutego – plebiscyt na Górnym Śląsku: władzę na Górnym Śląsku objęła Komisja Międzysojusznicza.
  • 19 lutego – plebiscyt na Górnym Śląsku: w Bytomiu powołano Polski Komitet Plebiscytowy z Wojciechem Korfantym na czele.
  • 20 lutego – w Świętochłowicach założono Klub Sportowy Śląsk Świętochłowice.
  • 20–22 lutego – w Zakopanem odbyły się pierwsze narciarskie mistrzostwa Polski (Franciszek Bujak zwyciężył w biegu na 18 km).
  • 29 lutego – na Rynku Głównym w Krakowie odbył się wiec śląski z udziałem 100 tys. osób. Z tej okazji przybyło do miasta około 10 tys. gości ze Śląska Cieszyńskiego, Spisza i Orawy. W uchwalonych rezolucjach deklarowano wszelką pomoc na czas plebiscytu, zapowiadano, że sfałszowane wyniki plebiscytu nie zostaną uznane, a na wszelki gwałt ludność polska odpowie gwałtem.
  • 29 lutego – w ramach „Tygodnia obrony Kresów Zachodnich” rozpoczęto w Krakowie zbiórkę pieniędzy, którą poparli wspólną odezwą prezes Polskiej Akademii Umiejętności (PAU) prof. K. Morawski, dowódca frontu śląskiego gen. F. Latinik oraz posłowie śląscy do sejmu ustawodawczego.
  • Marzec – odbyły się pierwsze wybory samorządowe w II RP.
  • 10 marca – wojna polsko-bolszewicka: wojska rosyjskie rozpoczęły ofensywę na zachód.
  • 12 marca – Ruska Ludowa Republika Łemków została zlikwidowana przez wojsko polskie.
  • 19 marca – Józef Piłsudski został Pierwszym Marszałkiem Polski.
  • 19 marca – powstała pierwsza w II Rzeczypospolitej loża wolnomularska – Kopernik.
  • 24 marca – sejm uchwalił ustawę o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców – jeden z najstarszych, obowiązujących do dziś aktów prawnych.
  • 28 marca – wojna polsko-bolszewicka: w odpowiedzi na polską propozycję rozpoczęcia rokowań pokojowych w Borysowie strona rosyjska zażądała innego miejsca i całkowitego wstrzymania ognia.
  • 28 marca – w ujeżdżalni wojskowej przy ul. Zwierzynieckiej w Krakowie odbyły się zapasy atletyczne oraz pierwszy w Polsce mecz bokserski.
  • 4 kwietnia – w Katowicach utworzono Niemiecki Komisariat Plebiscytowy.
  • 20 kwietnia – w Wielkich Hajdukach (obecnie Chorzów Batory) założono Klub Sportowy Ruch Chorzów.
  • 21 kwietnia – Polska podpisała układ z Ukrainą o wzajemnym współdziałaniu wojskowym. Józef Piłsudski zawarł umowę z atamanem Semenem Petlurą. W umowie tej Polska uznała prawo Ukrainy do niezawisłości (Umowa Warszawska).
  • 22 kwietnia – Naczelny Wódz Wojska Polskiego Józef Piłsudski wydał dekret powołujący do życia Muzeum Wojska Polskiego; na stanowisko dyrektora instytucji wyznaczony został pułkownik Bronisław Gembarzewski, równocześnie dyrektor warszawskiego Muzeum Narodowego.
  • 24 kwietnia – Polska i Ukraińska Republika Ludowa zawarły sojusz wojskowy.
  • 25 kwietnia – wojna polsko-bolszewicka: rozpoczęła się wyprawa kijowska.
  • 25–27 kwietnia – wojna polsko-bolszewicka: zagon na Koziatyn.
  • 26 kwietnia – wojna polsko-bolszewicka: oddziały polskie zajęły Żytomierz.
  • 26 kwietnia – masakra strajkujących kolejarzy w Poznaniu. Od policyjnych kul zginęło 9 osób, 30 zostało rannych.
  • 26 kwietnia – założono klub Gwiazda Bydgoszcz, najstarszy klub sportowy w mieście.
  • 28 kwietnia – powstał pierwszy polski port wojenny w Pucku, którego struktury przeniesiono później do Gdyni.
  • 4 maja – oddziały powstańców śląskich dotarły nad Odrę.
  • 7 maja – wojna polsko-bolszewicka: oddziały polskie zajęły Kijów.
  • 10 maja – rozpoczął się strajk powszechny na Górnym Śląsku, protestowano przeciwko niemieckiemu terrorowi.
  • 14 maja – wojna polsko-bolszewicka: początek kontrofensywy rosyjskiej.
  • 14 maja – został założony Związek Zawodowy Literatów Polskich.
  • 14 maja – w Warszawie rozpoczął się I Kongres Klasowych Związków Zawodowych.
  • 14 maja – w Bydgoszczy powstał Klub Sportowy Polonia.
  • 16 maja – przeprowadzono wybory do Zgromadzenia Konstytucyjnego przyszłego Wolnego Miasta Gdańska.
  • 17 maja – wojna polsko-bolszewicka: Wódz Naczelny Józef Piłsudski wydał dyrektywę o utworzeniu Frontu Północnego.
  • 23 maja – powstała Narodowa Partia Robotnicza.
  • 29 maja – wojna polsko-bolszewicka: Armia Czerwona rozpoczęła ofensywę na Ukrainie.
  • 30 maja – założono klub sportowy Jagiellonia Białystok.
  • 2 czerwca – w Olsztynie po raz pierwszy wykonano pieśń O Warmio moja miła.
  • 4 czerwca – sejm ustawodawczy przyjął ustawę o tymczasowym ustroju władz szkolnych.
  • 5 czerwca – 1 Armia Konna Siemiona Budionnego przerwała front polsko-rosyjski podczas wojny polsko-bolszewickiej.
  • 6 czerwca – w Sopocie otwarto pierwsze kasyno na terenie obecnej Polski.
  • 8 czerwca – plebiscyt na Górnym Śląsku: niemieckie bojówki napadły na Polski Komitet Plebiscytowy w hotelu „Lomnitz” w Bytomiu.
  • 9 czerwca – ustąpił rząd Leopolda Skulskiego.
  • 10 czerwca – wojna polsko-bolszewicka: wojska polskie i ukraińskie na skutek ofensywy Armii Czerwonej wycofały się z Kijowa.
  • 14 czerwca – na inauguracyjnym posiedzeniu zebrało się Zgromadzenie Konstytucyjne Wolnego Miasta Gdańska.
  • 17 czerwca – powołano Szkołę Morską w Tczewie.
  • 20 czerwca – w kościele parafialnym w Wadowicach został ochrzczony Karol Wojtyła.
  • 23 czerwca – utworzono pierwszy rząd Władysława Grabskiego.
  • 27 czerwca – Władysław Grabski został premierem RP.
  • 27 czerwca – w Warszawie utworzono Polski Związek Towarzystw Kolarskich, obecnie Polski Związek Kolarski.
  • 1 lipca – powołanie Rady Obrony Państwa.
  • 4 lipca – wojna polsko-bolszewicka: ruszyła ofensywa Tuchaczewskiego. W ciągu dwóch tygodni bolszewicy zajęli Mińsk, Wilno, Grodno (19 lipca) i Pińsk.
  • 8 lipca – podczas wojny polsko-bolszewickiej w zdobytym przez bolszewików Tarnopolu proklamowano marionetkową Galicyjską Socjalistyczną Republikę Rad.
  • 9 lipca – wojna polsko-bolszewicka: bitwa pod Grebionką.
  • 9 lipca – wojna polsko-bolszewicka: utracono dwa polskie pociągi pancerne: „Generał Iwaszkiewicz” pod Czarnym Ostrowiem i „Konarzewski” pod Bobrujskiem.
  • 11 lipca – na Warmii, Mazurach i Powiślu odbył się plebiscyt. Zdecydowana większość opowiedziała się za przynależnością terenów plebiscytowych do Niemiec (tylko ok. 3,5% głosów za przynależnością do Polski).
  • 14 lipca – wojna polsko-bolszewicka: oddziały polskie po walkach z Litwinami i bolszewikami zostały wycofane z Wilna. Litwini zajęli stację Nowe Troki-Landwarów.
  • 15 lipca – sejm ustawodawczy uchwalił Statut Organiczny Województwa Śląskiego nadający autonomię polskiej części Górnego Śląska.
  • 15 lipca – wprowadzenie ustawy o wykonaniu reformy rolnej.
  • 16–18 lipca – na stadionie Pogoni Lwów odbyły się I Mistrzostwa Polski w lekkiej atletyce. Stanisław Sośnicki triumfował w 6 konkurencjach: 100 m, 4 × 100 m, skok wzwyż z miejsca, skok w dal, skok w dal z miejsca, trójskok. Wacław Kuchar ustanowił rekord Polski w biegu na 800 m.
  • 19 lipca – wojska litewskie zajęły Puńsk, Sejny i Giby.
  • 24 lipca – został powołany Rząd Obrony Narodowej z Wincentym Witosem jako premierem. Członkami rządu byli także m.in. Ignacy Daszyński, Gabriel Narutowicz i Maciej Rataj.
  • 27 lipca – wojna polsko-bolszewicka: Armia Czerwona zajęła twierdzę Osowiec.
  • 27 lipca – wojna polsko-bolszewicka: w obliczu ciężkiej sytuacji na froncie i zagrożenia kraju Episkopat Polski oddał Polskę pod opiekę Matki Boskiej.
  • 28 lipca: Rada Ambasadorów w Paryżu dokonała podziału Śląska Cieszyńskiego pomiędzy Polskę i Czechosłowację.
  • 28 lipca – wojna polsko-bolszewicka: Armia Czerwona zajęła Białystok.
  • 30 lipca – w Białymstoku utworzono Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski. Komitet ten ogłosił „Manifest do polskiego ludu roboczego miast i wsi”, w którym zapowiedział utworzenie Polskiej Republiki Radzieckiej.
  • 30 lipca – wojska litewskie wkroczyły do Suwałk.
  • 31 lipca – wojna polsko-bolszewicka: Armia Czerwona zajęła twierdzę Brześć nad Bugiem.
  • Sierpień – do Tarnowa przybył rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej na czele z atamanem Semenem Petlurą (swą siedzibę miał w hotelu „Bristol” przy ul. Krakowskiej 9).
  • 1 sierpnia – wojna polsko-bolszewicka: wydano rozkaz zakończenia obrony twierdzy Łomża, co otworzyło drogę sowietom na Warszawę.
  • 6 sierpnia – podpisanie przez rząd litewski i sowieckie władze wojskowe konwencji w sprawie wycofania wojsk bolszewickich z zamieszkanych przez Polaków terenów (w tym Wilna), które miały być przekazane Litwie.
  • 8 sierpnia – wojska litewskie wkroczyły do Augustowa.
  • 9 sierpnia – Kazimierz Sosnkowski został ministrem spraw wojskowych.
  • 10 sierpnia – wojna polsko-bolszewicka: sowiecki 3. Korpus Kawalerii przekroczył Wisłę na północ od Warszawy.
  • 10 sierpnia – Rada Obrony Państwa wydała odezwę do ludów świata, w której demaskowała postępowanie Sowietów w sprawie rokowań. Podkreślano pełną wykrętów rosyjską politykę stosowaną względem Polski oraz państw europejskich.
  • 11 sierpnia – Rada Obrony Państwa ustanowiła Krzyż Walecznych – polskie odznaczenie wojskowe.
  • 12–25 sierpnia – wojna polsko-bolszewicka: Bitwa Warszawska zakończona zwycięstwem wojsk polskich nad oddziałami Armii Czerwonej dowodzonej przez Tuchaczewskiego.
  • 14 sierpnia – wojna polsko-bolszewicka: w bitwie warszawskiej zginął pod Ossowem ksiądz Ignacy Skorupka.
  • 15 sierpnia – wojna polsko-bolszewicka: podczas bitwy warszawskiej polskim oddziałom udało się powstrzymać ofensywę bolszewicką.
  • 16 sierpnia – wojna polsko-bolszewicka: koncentryczne uderzenie armii Władysława Sikorskiego, wyprowadzone z południowo-wschodnich fortów Modlina i znad Wkry, doprowadziło do opanowania Nasielska. Uderzenie to dało możliwość kontynuowania pomyślnych działań na Serock i Pułtusk.
  • 17 sierpnia – wojna polsko-bolszewicka: stoczono bitwę pod Zadwórzem nazywaną Polskimi Termopilami.
  • 17 sierpnia – na fałszywą wieść o przegranej Bitwie Warszawskiej Niemcy rozpoczęli zajmowanie Śląska. Oddziały francuskie stacjonujące w Katowicach zostały zmuszone do wycofania się.
  • 17 sierpnia – plebiscyt na Górnym Śląsku: nacjonaliści niemieccy zamordowali w Katowicach polskiego lekarza Andrzeja Mielęckiego.
  • 18/19 sierpnia – wojna polsko-bolszewicka: obrona mieszkańców Płocka przed atakiem Rosjan.
  • 18 sierpnia – w więzieniu we Wronkach strażnicy pobili więźniarki-komunistki, m.in. Marię Koszutską.
  • 19/20 sierpnia – w nocy z 19 na 20 sierpnia rozpoczęło się II powstanie śląskie (trwało do 25 sierpnia).
  • 22 sierpnia – wojna polsko-bolszewicka: zwycięstwo polskie w bitwie białostockiej.
  • 25 sierpnia – zakończyła się Bitwa Warszawska.
  • 25 sierpnia – na rozkaz polskiego dowództwa zakończono II powstanie śląskie. Powołano mieszaną Policję Plebiscytową.
  • 26 sierpnia – na mocy porozumienia z bolszewikami z 6 sierpnia do Wilna wkroczyły wojska litewskie.
  • 31 sierpnia – wojna polsko-bolszewicka: bitwa pod Komarowem. W wyniku ofensywy na froncie południowym Rosjanie znaleźli się w odwrocie.
  • 11 września – założono Wielką Lożę Narodową Polski.
  • 11 września – otwarto Konsulat Generalny Niemiec w Toruniu.
  • 16 września – wojna polsko-bolszewicka: zakończyła się bitwa pod Dytiatynem.
  • 20 września – wojna polsko-bolszewicka: rozpoczęła się bitwa nad Niemnem (trwała do 26 września).
  • 24 września – zakupiono 4 niemieckie trałowce typu FM.
  • Październik – w Warszawie odbył się pierwszy w Polsce pokaz gry w rugby.
  • 7 października – w Suwałkach podpisane zostało porozumienie, na mocy którego Wilno miało przypaść Litwie.
  • 9 października – bunt Żeligowskiego: wojsko polskie zajęło Wilno i okolice.
  • 12 października – wojna polsko-bolszewicka: w Rydze podpisano polsko-radziecki preliminaryjny traktat pokojowy i umowę o rozejmie między Polską, Rosją i Ukrainą.
  • 12 października – gen. Lucjan Żeligowski po zajęciu Wilna proklamował utworzenie Litwy Środkowej.
  • 18 października – wojna polsko-bolszewicka: wszedł w życie rozejm z 12 października.
  • 21 października – podczas wojny ukraińsko-radzieckiej na terytorium Polski została wyparta i tu internowana armia Ukraińskiej Republiki Ludowej.
  • 9 listopada – została zawarta konwencja polsko-gdańska.
  • 15 listopada – oficjalnie powstało Wolne Miasto Gdańsk.
  • 17 listopada – uchwalono konstytucję Wolnego Miasta Gdańska.
  • 22 listopada – Józef Piłsudski nadał miastu Lwów Order Virtuti Militari za jego bohaterską obronę przed Ukraińcami na przełomie 1918/1919 r.
  • 29 listopada – w Bytomiu została uruchomiona Elektrociepłownia Szombierki.
  • 10 grudnia – w Warszawie powstała Akademia Nauk Technicznych.
  • 10 grudnia – utworzono diecezję łódzką.
  • 12 grudnia – odbył się pierwszy zjazd Komunistycznej Partii Górnego Śląska.
  • 16 grudnia – Julian Fałat założył w Toruniu Konfraternię Artystów.
  • 17 grudnia – sejm ustawodawczy przyjął ustawę o nadaniu ziemi żołnierzom Wojska Polskiego.
  • 17 grudnia – pomiędzy anektowaną przez Polskę Litwą Środkową a Republiką Litwy utworzono pas neutralny.
  • 23 grudnia – w życie weszła ustawa sejmu reorganizująca podział administracyjny w Galicji oraz tworząca województwa: krakowskie, lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie.
  • 29 grudnia – podniesiono banderę na kanonierce ORP Komendant Piłsudski.
  • 29 grudnia – Wejherowo wróciło do Polski.

1921

  • Styczeń – w Warszawie powstało stowarzyszenie pod nazwą Związek Zbliżenia Narodów Odrodzonych (zakończyło działalność w roku 1923).
  • 2 stycznia – w Warszawie zakończył się I walny zjazd ZHP.
  • 4 stycznia – wicepremier Ignacy Daszyński ustąpił z rządu.
  • 7 stycznia – powołano Radę Wojenną.
  • 16 stycznia – w Krakowie zorganizowano uroczystość powitania wracającej z frontu 6. Dywizji Piechoty. W Kościele Mariackim odprawiono nabożeństwo, a na Rynku Głównym 53 żołnierzy dywizji udekorowano krzyżami Virtuti Militari i odbyła się defilada.
  • 18 stycznia – powstał Aeroklub Rzeczypospolitej Polskiej.
  • 19 stycznia – w Krakowie otwarto nowy warsztat sztuki kościelnej „Wit Stwosz”.
  • 27 stycznia – Polska uznała Łotwę i Estonię.
  • 2 lutego – Polska podpisała układ sojuszniczy z Francją.
  • 2 lutego – założono klub piłkarski Warta Śrem.
  • 4 lutego – sejm ustanowił Order Odrodzenia Polski jako symbol odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności; Order Orła Białego został odnowiony jako najwyższe odznaczenie państwowe.
  • 15 lutego – w Krakowie odbyło się posiedzenie reprezentantów banków i kantorów. Uchwalono na nim, że od 17 lutego instytucje te będą pobierać 0,5‰ od wszystkich operacji giełdowych, a od wszystkich innych transakcji dobrowolne datki na akcję plebiscytową na Śląsku.
  • 19 lutego – zawarcie polsko-francuskiego sojuszu obronnego.
  • 19 lutego – utworzono województwa poleskie i wołyńskie.
  • 21 lutego – podpisanie polsko-francuskiej tajnej konwencji wojskowej wprowadzającej poprawki do francusko-polskiego paktu sojuszniczego – uściślono jego skierowanie przeciw wszelkiemu niebezpieczeństwu ze strony ZSRR lub Niemiec.
  • 23 lutego – powszechny strajk ekonomiczny kolejarzy węzła warszawskiego.
  • 1 marca – weszły do służby trałowce redowe ORP Czajka, ORP Jaskółka, ORP Mewa i ORP Rybitwa.
  • 3 marca – Polska zawarła układ z Rumunią o wzajemnej pomocy militarnej w razie ataku ze strony Rosji.
  • 15 marca – powstał klub sportowy Raków Częstochowa założony jako Racovia.
  • 16 marca – premiera filmu niemego Cud nad Wisłą.
  • 17 marca – została uchwalona konstytucja (tzw. konstytucja marcowa).
  • 18 marca – w Rydze podpisano traktat pokojowy między Polską, Rosją Radziecką i Ukrainą Radziecką. Kończył on wojnę polsko-bolszewicką z lat 1919–20.
  • 20 marca – odbył się plebiscyt na Górnym Śląsku (40,4% głosów za przynależnością do Polski).
  • 1 kwietnia – generał Władysław Sikorski został szefem Sztabu Generalnego.
  • 2 kwietnia – zlikwidowano komunikację tramwajową w Cieszynie.
  • 10 kwietnia – Marszałek Józef Piłsudski odznaczył miasto Płock Krzyżem Walecznych za bohaterską obronę podczas wojny polsko-bolszewickiej.
  • 11 kwietnia – Wincenty Tymieniecki został powołany na pierwszego biskupa diecezji łódzkiej.
  • 16 kwietnia – uruchomiono lotnicze połączenie Paryż–Warszawa.
  • 20 kwietnia – wystawa obrazów Leona Wyczółkowskiego w Krakowie.
  • 24 kwietnia – Wojciech Korfanty podjął wstępną decyzję o III powstaniu śląskim.
  • 29 kwietnia – Józef Piłsudski otrzymał dyplom doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  • 30 kwietnia – wszedł w życie Traktat Ryski.
  • 1 maja – Senat Wolnego Miasta Gdańska przejął obowiązki i kompetencje magistratu gdańskiego, stając się równocześnie organem administracji samorządowej.
  • 2 maja – wybuchło III powstanie śląskie.
  • 4 maja – odbyło się nadzwyczajne posiedzenie rady miejskiej Krakowa. Powołano na nim komitet pomocy dla kresów śląskich i przekazano mu 1 mln marek. W uchwale wyrażono przekonanie, że mocarstwa uszanują wolę ludu śląskiego zadeklarowaną w plebiscycie.
  • 16 maja – założono piłkarski klub KKS Goplania Inowrocław.
  • 21 maja – początek zaciętych walk o Górę św. Anny podczas III powstania śląskiego.
  • 21 maja – w Krakowie ukazał się pierwszy numer „Przeglądu Sportowego”.
  • 26 maja – III powstanie śląskie: zwycięstwem Niemców zakończyła się bitwa w rejonie Góry św. Anny (21–26 maja).
  • 28 maja – rozpoczęły się pierwsze Międzynarodowe Targi Poznańskie.
  • 29 maja – rozpoczęto budowę portu w Gdyni.
  • 29 maja – konsekracja Bazyliki Najświętszego Serca Pana Jezusa w Krakowie.
  • 31 maja – III powstanie śląskie: Maciej Mielżyński został odwołany ze stanowiska dowódcy powstania.
  • Czerwiec – powstał klub WKS Lublin, który w późniejszych latach przekształcił się w Klub Sportowy Lublinianka.
  • 2 czerwca – oddziały niemieckiego Selbstschutzu przerwały rozejm na Górnym Śląsku.
  • 4 czerwca – III powstanie śląskie: niemieckie oddziały przeszły do kontrofensywy i zdobyły Koźle-Port, Kłodnicę i Kędzierzyn.
  • 4 czerwca – w Warszawie na trasie Zamek Królewski – Belweder odbył się II Bieg Belwederski.
  • 22 czerwca – III powstanie śląskie: na dworcu kolejowym w Rybniku doszło do eksplozji kilku wagonów dynamitu.
  • 22 czerwca – Rada Ligi Narodów przyznała polskim okrętom wojennym prawo pobytu w porcie gdańskim oraz zezwoliła Polsce na założenie na Westerplatte wojskowej składnicy tranzytowej.
  • 24 czerwca – na Górnym Śląsku została podpisana umowa o wycofaniu się walczących stron z terenu plebiscytowego.
  • 1 lipca – w wyniku postępującej inflacji za dolara płaciło się już 2300 marek polskich.
  • 1 lipca – powołano Gdańską Giełdę Papierów Wartościowych i Dewiz.
  • 5 lipca – cały obszar plebiscytowy na Górnym Śląsku przeszedł pod władzę Komisji Międzysojuszniczej. Zakończyło się III powstanie śląskie.
  • 11 lipca – w Łodzi rozpoczął się wielki strajk włókniarzy.
  • 23 lipca – początek XVIII Kongresu PPS w Łodzi.
  • 9 sierpnia – założono Wyższe Seminarium Duchowne w Łodzi.
  • 13–15 sierpnia – na stadionie Pogoni Lwów rozegrano II Mistrzostwa Polski w lekkiej atletyce. Kazimierz Cybulski triumfował w sześciu konkurencjach.
  • 13 września – upadł pierwszy rząd Wincentego Witosa.
  • 19 września – powstał pierwszy rząd Antoniego Ponikowskiego.
  • 25 września – nieudany zamach członka Ukraińskiej Organizacji Wojskowej na Naczelnika Piłsudskiego.
  • 25 września – otwarto we Lwowie pierwsze targi wschodnie.
  • 25 września – pierwszym mistrzem Polski w kolarstwie szosowym został Józef Lange (200 km okrężna trasa Warszawa – Warszawa).
  • 27 września – arcybiskup Jerzy (Jaroszewski) został wybrany pierwszym prawosławnym Metropolitą Warszawskim i całej Polski.
  • 30 września – pierwszy powszechny spis ludności wykazał (bez Wileńszczyzny i Górnego Śląska) 27 176 171 mieszkańców.
  • 1 października – powstał Związek Obrony Kresów Zachodnich.
  • 20 października – Rada Ambasadorów Ligi Narodów zatwierdziła decyzję o podziale Górnego Śląska.
  • 25 października – ślub Józefa Piłsudskiego z Aleksandrą Szczerbińską.
  • 1 listopada – inauguracja linii kolejowej do Gdyni, omijającej Gdańsk.
  • 4 listopada – w Warszawie złożył wizytę rumuński premier Take Ionescu.
  • 13 listopada – w Krakowie została opublikowana w formie plakatu druga jednodniówka futurystów polskich Nuż w bżuhu.
  • 19 listopada – utworzenie rządu Antoniego Ponikowskiego.
  • 26 listopada – Polacy w Wolnym Mieście Gdańsku powołali Macierz Szkolną.
  • 27 listopada – założono Klub Sportowy Warszawianka.
  • 28 listopada – Stanisław Nowodworski został prezydentem Warszawy.
  • 1 grudnia – przedsiębiorstwo Radjopol jako pierwsze w kraju rozpoczęła produkcję lamp elektronowych.
  • 7 grudnia – powstała Korporacja Studentów Uczelni Poznańskiej „Baltia”.
  • 9 grudnia – założono Polski Związek Łyżwiarski.
  • 11 grudnia – została założona Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa.
  • 16 grudnia – sejm uchwalił nadzwyczajną, przymusową daninę państwową.
  • 17 grudnia – założono klub sportowy Skra Warszawa.
  • 18 grudnia – pierwszy międzypaństwowy mecz piłkarskiej reprezentacji Polski (Węgry – Polska 1:0).
  • 18 grudnia – w Warszawie powstały Polskie Zakłady Optyczne produkujące obiektywy, lupy i mikroskopy.
  • 18 grudnia – rozpoczęcie budowy miasta Gdyni.

1922

  • 1 stycznia – wprowadzono pokojową strukturę Marynarki Wojennej i utworzono w Warszawie Kierownictwo Marynarki Wojennej.
  • 8 stycznia – odbyły się wybory do Sejmu Litwy Środkowej.
  • 21 stycznia – utworzono Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego.
  • 22 stycznia – założono w Warszawie Korporację Akademicką „Respublica”.
  • 25 stycznia – kardynał Achille Ratti, ówczesny nuncjusz apostolski w Polsce (późniejszy papież Pius XI), został odznaczony przez Naczelnika Państwa Orderem Orła Białego.
  • Luty – minister spraw wojskowych gen. Kazimierz Sosnkowski wydał dyrektywę dotyczący marynarki wojennej, nakazując przenieść punkt ciężkości z sił morskich na flotylle rzeczne (do końca 1926 nie zakupiono ani jednego morskiego okrętu bojowego).
  • 1 lutego – w Wilnie na inauguracyjnym posiedzeniu zebrał się Sejm Litwy Środkowej.
  • 7 lutego – wybór Marii Skłodowskiej-Curie na członka francuskiej Akademii Medycyny.
  • 16 lutego – część Górnego Śląska przyłączono do Polski.
  • 20 lutego – Sejm Wileński przyjął uchwałę o przyłączeniu Litwy Środkowej do Polski.
  • 2 marca – planowane (ale niezrealizowane w tym terminie) przyjęcie przez Sejm RP uchwały o włączeniu Litwy Środkowej do Polski.
  • 5 marca – dymisja pierwszego rządu Antoniego Ponikowskiego (skutkiem odrzucenia uchwały o inkorporacji Litwy Środkowej w planowanym przez rząd kształcie).
  • 5–6 marca – Zjazd Założycielski Młodzieży Wszechpolskiej.
  • 10 marca – powołano drugi rząd Antoniego Ponikowskiego.
  • 17 marca – w Warszawie odbył się I Zjazd Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej.
  • 19 marca – oficjalna data narodzin klubu piłkarskiego Lech Poznań (pod nazwą Lutnia Dębiec).
  • 21 marca – sejm przyjął ustawę elektryczną.
  • 3 kwietnia – zarządzenie Rady Ministrów o organizacji i kompetencjach władz marynarki wojennej.
  • 6 kwietnia – sejm ustawodawczy przyjął ustawę „O objęciu władzy państwowej nad Ziemią Wileńską”; Litwa Środkowa została włączona do Polski.
  • 7 kwietnia – zakłady Fablok z Chrzanowa przekazały PKP pierwszy wyprodukowany w Polsce parowóz towarowy.
  • 7 kwietnia – premiera filmu Chłopi.
  • 8 kwietnia – założono klub piłkarski Bug Wyszków.
  • 9 kwietnia – uruchomiono podmiejską, parową linię tramwajową Łódź–Ozorków.
  • 18 kwietnia – Litwa Środkowa została przyłączona do Polski.
  • 30 kwietnia – oficjalne powstanie polskiego klubu piłkarskiego Dyskobolia Grodzisk, wtedy KS Dyskobolia.
  • Kwiecień – bójka posłów na posiedzeniu sejmu podczas debaty o nadużyciach gospodarczych.
  • 10 maja – założono Stocznię Marynarki Wojennej w Gdyni.
  • 14 maja – reprezentacja Polski w piłce nożnej rozegrała drugi międzypaństwowy mecz, a pierwszy w historii mecz przed polską publicznością, przegrywając na stadionie Cracovii z Węgrami 0:3.
  • 15 maja – Polska i Niemcy podpisały tzw. konwencję górnośląską. Przewidywała ona pozostawienie na terenie Górnego Śląska ustawodawstwa niemieckiego. Polska część Górnego Śląska otrzymała autonomię („Statut Organiczny Województwa Śląskiego”).
  • 16 maja – uchwalono ustawę o urlopach.
  • 18 maja – w swym pierwszym meczu międzynarodowym Legia Warszawa przegrała na własnym boisku z czeską Viktorią Žižkov 2:9.
  • 20 maja – powstał Instytut Chemii Przemysłowej we Lwowie.
  • 6 czerwca – dymisja drugiego rządu Antoniego Ponikowskiego.
  • 16 czerwca – wojsko polskie pod dowództwem gen. Stanisława Szeptyckiego wkroczyło do Piekar Śląskich.
  • 20 czerwca – oddziały wojska polskiego pod wodzą gen. Stanisława Szeptyckiego wkroczyły do przyznanej Polsce w wyniku III powstania śląskiego części Górnego Śląska.
  • 22 czerwca – wojsko polskie wkroczyło do Katowic.
  • 24 czerwca – utworzono Wyższy Urząd Górniczy z siedzibą w Katowicach.
  • 28 czerwca – powołano rząd Artura Śliwińskiego.
  • 29 czerwca – wojsko polskie wkroczyło uroczyście do Pszczyny.
  • Czerwiec – uchwalenie autokefalii Cerkwi prawosławnej w Polsce.
  • 4 lipca – w Rybniku podpisano protokół przejęcia przez Polskę przyznanej części Górnego Śląska.
  • 6 lipca – wprowadzono polskie tablice rejestracyjne w miejsce tablic państw zaborczych.
  • 7 lipca – dymisja rządu Artura Śliwińskiego.
  • 9 lipca – otwarto schronisko PTTK na Stożku w Beskidzie Śląskim.
  • 26 lipca – sejm uchwalił ustawę o regulaminie Zgromadzenia Narodowego, które miało dokonać wyboru prezydenta państwa.
  • 31 lipca – powołano rząd Juliana Nowaka.
  • 13 sierpnia – założenie klubu piłkarskiego IKS Polonia Iłża.
  • 16 sierpnia – powstał blok wyborczy Chrześcijański Związek Jedności Narodowej (pot. Chjena).
  • 27 sierpnia – w Niemczech powstał Związek Polaków w Niemczech, który za swój symbol przyjął później rodło.
  • Wrzesień – uruchomiono połączenie lotnicze Warszawa–Lwów.
  • 13 września – uchwała sejmu w sprawie budowy portu w Gdyni.
  • 16 września – otwarto linię kolejową Reda–Hel.
  • 22 września – założono Obywatelski Komitet Obrony Przeciwgazowej (OKOP).
  • 23 września – w związku z problemami z korzystaniem z portu w Wolnym Mieście Gdańsku sejm upoważnił rząd do budowy portu morskiego w Gdyni.
  • 24 września – odbyły się wybory do Sejmu Śląskiego.
  • 30 września – 1 października – w Parku Sobieskiego (Warszawa) odbyły się III Mistrzostwa Polski w lekkoatletyce.
  • 1 października – prawa miejskie uzyskała osada Zabrze (nosząca wówczas nazwę „Hindenburg O.S.”).
  • 3 listopada – powstało Towarzystwo z Ograniczoną Poręką „Stocznia w Gdyni”.
  • 5 listopada – odbyły się wybory do Sejmu I kadencji.
  • 6 listopada – Toruń: utworzono Oficerską Szkołę Marynarki Wojennej.
  • 12 listopada – pierwsze w historii wybory do senatu (w wyborach do sejmu głosowano 5 listopada).
  • 25 listopada – założono klub sportowy Unia Tczew.
  • 27 listopada – marszałek Wojciech Trąmpczyński poprowadził ostatnie, 342. posiedzenie sejmu ustawodawczego, ustępującego po 20 miesiącach od uchwalenia Konstytucji Marcowej.
  • 1 grudnia – na drugim posiedzeniu sejmu otwartym przez marszałka seniora Kazimierza Brownsforda na marszałka sejmu wybrany został Maciej Rataj; kontrkandydatem był Eugeniusz Śmiarowski.
  • 1 grudnia – na drugim posiedzeniu senatu otwartym przez marszałka seniora Bolesława Limanowskiego na marszałka senatu wybrany został Wojciech Trąmpczyński; kontrkandydatem był Ksawery Prauss.
  • 7 grudnia – Władysław Jabłoński został prezydentem Warszawy.
  • 9 grudnia – inżynier Gabriel Narutowicz, minister spraw zagranicznych w rządzie Juliana Nowaka, został przez Zgromadzenie Narodowe wybrany na pierwszego prezydenta Rzeczypospolitej głosami PSL „Piast” przeciw kandydatowi prawicy Maurycemu Zamoyskiemu – największemu w Polsce obszarnikowi.
  • 10 grudnia – utworzenie Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie.
  • 10 grudnia – powstanie pisma Awangardy Krakowskiej o nazwie „Zwrotnica”.
  • 11 grudnia – w na pół pustej (z powodu zbojkotowania uroczystości przez endecję) sali obrad przysięgę przed Zgromadzeniem Narodowym złożył Gabriel Narutowicz, wybrany dwa dni wcześniej pierwszy prezydent Rzeczypospolitej Polskiej.
  • 12 grudnia – po Antonim Kamieńskim, niepotrafiącym zapobiec zamieszkom w dniu zaprzysiężenia prezydenta Gabriela Narutowicza, obowiązki ministra spraw wewnętrznych przejął Ludwik Darowski.
  • 13 grudnia – Józef Piłsudski wraz z rodziną przeprowadził się z Belwederu do Kamienicy Próchnickich przy ul. Koszykowej w Warszawie.
  • 14 grudnia – dymisja rządu Juliana Ignacego Nowaka.
  • 14 grudnia – Gabriel Narutowicz przyjechał do Belwederu, gdzie uroczyście odbył się akt przekazania mu władzy przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego.
  • 16 grudnia – w atmosferze rozpętanej przez prawicę nagonki przeciw wybranemu tydzień wcześniej prezydentowi endecki fanatyk Eligiusz Niewiadomski trzema strzałami w plecy zamordował Gabriela Narutowicza. Obowiązki prezydenta Rzeczypospolitej objął zastępczo Marszałek Sejmu Maciej Rataj, który powierzył generałowi Władysławowi Sikorskiemu utworzenie nowej Rady Ministrów, ta zaś wprowadziła stan wyjątkowy na obszarze miasta stołecznego Warszawy; grożący krwawy odwet radykalnej lewicy i piłsudczyków został powstrzymany przez Ignacego Daszyńskiego, przywódcę PPS.
  • 20 grudnia – Zgromadzenie Narodowe 298 głosami wybrało kandydata lewicy, mniejszości narodowych i ludowców Stanisława Wojciechowskiego na urząd Prezydenta RP (kontrkandydat, zgłoszony przez prawicę prezes PAU Kazimierz Morawski, otrzymał 221 głosów); tego dnia Stanisław Wojciechowski złożył przysięgę i przejął władzę od Marszałka Sejmu Macieja Rataja.
  • 31 grudnia – rozpoczął się proces Eligiusza Niewiadomskiego.
  • 31 grudnia – oficjalnie powstał klub Odra Wodzisław Śląski.

Wkrótce ciąg dalszy kalendarium…