Stanisław Nogaj


Urodził się 8 listopada 1897 r. w Poznaniu.

Zmarł w 1971 r.

Dziennikarz i pisarz, jeden z pierwszych twórców literatury obozowej, uczestnik powstania wielkopolskiego i powstań śląskich, więzień niemieckich obozów koncentracyjnych.

Był najstarszy z dwanaściorga rodzeństwa. Jego dziadkowie – powstańcy styczniowi zarówno ze strony ojca, jak i matki – zaszczepili swoim dzieciom miłość do ojczyzny, a ci przekazali tradycje niepodległościowe w genach swoim dzieciom. Nie dziwi zatem, że Stanisław jako ośmioletni chłopiec stał się inicjatorem i organizatorem strajku szkolnego, a wspólnie z bratem Franciszkiem działał w Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół” i uczestniczył w zajęciach drużyny skautowej.

Powołany do pruskiego wojska zdezerterował. Aresztowany – zbiegł z więzienia. I natychmiast przystąpił do zawiązywania Polskiej Organizacji Wojskowej zaboru pruskiego. W czasie powstania wielkopolskiego razem z pierwszymi oddziałami powstańczymi w Poznaniu zdobywał kolejno gmachy prezydium policji, koszary i arsenały.

Ponieważ zdradzał lewicowe poglądy, został najpierw za sprawą generała Józefa Dowbor-Muśnickiego wcielony po Poznańskiego Batalionu Śmierci i skierowany na front litewsko-białoruski, a następnie w lutym 1919 r. aresztowany za bolszewizm. Zwolniony z więzienia i zrehabilitowany uczestniczył w plebiscycie na Warmii i Mazurach, a następnie trafił na Śląsk, prosto w wir powstańczej walki. Ranny w bitwie pod Lublińcem w czasie III powstania śląskiego trafił do więzienia w Opolu, z którego wydostał się dzięki pomocy bliskich.

W 1937 r. ukazała się jego książka Za drutami i kratami Trzeciej Rzeszy opisująca życie więźniów niemieckiego obozu w Lichtenburgu na podstawie relacji Ślązaków i Niemców ze Śląska, którzy przez ten obóz przeszli. Była to jedna z prekursorskich książek rodzimej literatury lagrowej, która trafiła na niemiecką listę polskich publikacji antyniemieckich, szkodliwych i niepożądanych.

We wrześniu 1939 r. wstąpił do robotniczych Batalionów Obrony Stolicy, a po kapitulacji Warszawy wrócił na Górny Śląsk i założył organizację „Odrodzenie”. W marcu 1940 r. kolega redakcyjny złożył donos, za sprawą którego Nogaja osadzono w obozie koncentracyjnym w Dachau, a następnie w Mauthausen-Gusen, gdzie doczekał wyzwolenia. Przebywając w obozach, cały czas pisał wspomnienia z życia obozowego – w ukradzionym z biura obozu zeszycie, na skrawkach papieru i tektury, które ukrywał w sienniku. Odkryte przez kapo trafiły do latryny. Niezrażony tym Nogaj kontynuował zapiski, które tym razem ukrywał pod deskami w podłodze baraku. Okazały się one potem w znacznej mierze nieczytelne, stały się jednak dowodem materialnym wyjątkowej wagi w trakcie procesów zbrodniarzy hitlerowskich we Frankfurcie nad Menem w 1969 i 1970 r., podczas których Nogaj zeznawał jako świadek koronny.

Był dziennikarzem i działaczem wielu związków i organizacji sportowych, autorem wielu publikacji wspomnieniowych. Zmarł w 1971 r.

Leave a Reply