Czuwaj Bi Pi!

Harcerze

Na naszych ziemiach tematyką Skautów Roberta Baden-Powella zajęli się członkowie Organizacji Związku Młodzieży Polskiej „Zet” oraz Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie”, którzy postawili sobie jako główne zadanie walkę o niepodległość Polski. Informacje o tworzącym się w Wielkiej Brytanii ruchu skautowym dotarły na ziemie polskie w okolicach roku 1909. Na początku października 1909 roku w tygodniku warszawskim „Świat” ukazał się artykuł pt. „Na drodze do stałej armii”, oraz kolejne artykuły pt. „Bi – Pi” i „Bi – es” w piśmie „Słowo Polskie” nr 536 i nr 537, (Lwów z 16 i 17 listopada 1909 r). Istotną rolę w pracy budowania świadomości polskiej młodzieży odegrały również organizacje takie jak „Eleusis” o zabarwieniu religijno-filozoficznym, założone w 1902 roku przez Wincentego Lutosławskiego oraz Joachima Sołtysa a stanowiące swoistą przeciwwagę dla militarystycznych wpływów innych organizacji. To właśnie dzięki nim wprowadzono min. ostatni – dziesiąty punkt Prawa harcerskiego : Harcerz jest czysty w myśli, w mowie i uczynkach; nie pali tytoniu i nie pije napojów alkoholowych. To właśnie z „Elsów” wywodzili się tak bardzo istotni dla polskich harcerzy Olga Drahonowska i Andrzej Małkowski. Niewątpliwym sukcesem rozwoju myśli skautowej stało się obrośnięte w legendę tłumaczenie książki Roberta Baden-Powella „Scouting for Boys” przez Andrzeja Małkowskiego – „zarzewczyka” – żołnierza nr 14. Tak w ramach niewykonanej kary z jesieni 1909 r. zostało postawione:

„Sąd Wojskowy, rozpatrzywszy przekroczenia żołnierza nr 14 popełnione 6 marca 1910 r., a to: 
1. niesubordynacji, 

2. lekceważenia obowiązków,
3. demoralizacji – wyrokiem z dnia 15 marca skazuje go na 24 – godzinny areszt domowy, o którego terminie zadecyduje komendant szkoły żołnierskiej. Jako rehabilitację Sąd nakazuje żołnierzowi nr 14 przetłumaczenie dzieła pod tytułem >>Scouting for Boys<< do 15 kwietnia br. I nadesłanie tegoż na ręce dziesiętnika nr 18. Członkowie Sądu Wojskowego: nr 9, nr 18, nr 31. Lwów 15 marca 1910 roku”.

Członkowie „Zarzewia” już od roku 1909 włączyli się do działań w strukturach Polskiego Związku Wojskowego (od 1910 przekształconego w organizację Armia Polska), wprowadzając elementy metod skautowych do szkoleń typowo wojskowych, tworząc Oddziały Ćwiczebne. Jednakże warunki sprawiły , iż zarówno Armia Polska (dawny PZW) jak również Polskie Drużyny Strzeleckie nie były przygotowane na tak ogromne zainteresowanie i udział młodzieży w rozwijającej się organizacji. Rozwiązanie problemu pojawiło się wraz z nawiązaniem współpracy z jawnie działającym na terenie trzech zaborów Polskim Towarzystwem Gimnastycznym „Sokół” – pionierskiej organizacji wychowania fizycznego w Polsce. Początkowo obawiano się przewagi tendencji myśli wojskowej a co za tym idzie niepodległościowej polskiej młodzieży, jednakże żywioł i potrzeby garnącej się do związku młodzieży sprawiły, że zaczęły powstawać podziemne środowiska skautowe ze swoimi komendami. 

W roku 1911 władze PTG „Sokół”  zdecydowały się na zorganizowanie pierwszego kursu skautowego pod kierownictwem Jerzego Grodyńskiego tworząc Naczelną Komendę Skautową we Lwowie. I tak 22 maja 1911 roku rozkazem Andrzeja Małkowskiego zostały powołane I Lwowska Drużyna Skautów im. Naczelnika Tadeusza Kościuszki, II LDS im. Hetmana Stefana Czarnieckiego, III LDS (Skautek) im płk. Emilii Plater i prawdopodobnie IV LDS im. Szymona Kohorta. W Warszawie pierwszą drużyną, która swoją prace organizowała na wzór skautowy było środowisko młodzieży przy szkole Wróblewskiego (w późniejszym czasie im. Czackiego).

Poza wyżej wymienionymi organizacjami tworzeniem środowisk skautowych i ich rozwojem na ziemiach polskich zajęły się organizacje takie jak „Przyszłość” – tzw. „Pet”, „Organizacja Młodzieży Narodowej” – OMN, „Towarzystwo Tomasza Zana”, „Związek Konarszczaków” pod kierownictwem Stefana Plewińskiego, Drużyny Bartoszowe, Związek Młodzieży postępowo – Niepodległościowej, Korpusy Jordanowskie i wiele innych kręgów zrzeszających patriotyczną młodzież a wszystko to pod auspicjami Naczelnictwa Skautowego z siedzibą we Lwowie. Tak od początku XX wieku na ziemiach polskich rozpoczęło się kształtowanie oblicza ideowego polskiego skautingu, poprzez połączenie się różnych myśli, idei, organizacji i form działania w oparciu o wzorce Baden – Powella. 

W czerwcu 1912 r. panowie Eugeniusz Piasecki i Mieczysław Schroeiber tworzą i wydają książkę „Harce młodzieży polskiej”, gdzie po raz pierwszy zastosowano zwroty zastęp, harcmistrz, harcerstwo, harcerz, w odniesieniu do polskiej tradycji i historii. Już w roku 1913 polscy skauci zjawiają się na zlocie w Birmingham jako reprezentacja Polski pod flagą biało – czerwoną.   

W pierwszych latach trwania Wielkiej Wojny  dochodzi do pojawienia się dzielących rys w strukturze polskiego skautingu. Wpływ na taki stan rzeczy miały nie tylko linie transzei przecinające nasze ziemie ale również wybór drogi do odbudowania Ojczyzny. Choć przeważał w młodzieńczych, pełnych romantycznych ideałów głowach duch walki i imperatyw wspierania działań wojskowych dążących do odzyskania wolności w strukturach np.  Junactwa w Kongresówce, czy w Galicji w Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) a w efekcie tworzenia zaplecza dla naszych Legionów. 

Ze zmianą sytuacji na frontach oraz sytuacji politycznej w latach 1916 -18 zauważyć można tendencje zjednoczeniowe w organizacji skautowej. Jednoczą się organizacje harcerskie w Królestwie Polskim – Naczelna Komenda ZHP w Warszawie, zaborze niemieckim – Główna Kwatera Skautowa na Rzeszę niemiecką w Poznaniu i austriackim – Związkowe Naczelnictwo Skautowe we Lwowie, co w efekcie przyniosło Warszawie statut głównego ośrodka środowisk harcerskich.  

W pierwszych dniach listopada roku 1918 w Lublinie odbył się Zjednoczeniowy Zjazd Harcerstwa, który stał się początkiem Związku Harcerstwa Polskiego, jednoczącego harcerzy z wszystkich ziem Rzeczypospolitej (w tym Naczelnictwo Skautowe w Kijowie). W punkcie pierwszym zapisano: 

„Polskie organizacje harcerskie byłego zaboru pruskiego, Małopolski, Rusi i Rosji, Królestwa Kongresowego i Litwy łączą się w jeden samoistny, niezależny od żadnej innej organizacji czy instytucji Związek Harcerstwa Polskiego”. 

W punkcie drugim zaznaczono, iż: 

„W celu przeprowadzenia tego połączenia Komisja tworzy Naczelną Radę Harcerską”. W ten sposób ZHP stało się jedną z pierwszych zjednoczonych, polskich organizacji społecznych z trzech zaborów, która odradzającą się Serenissima Res Publica Poloniae przywitała jakże istotnym na nadchodzące lata hasłem Czuwaj!”

Skaut – idea stworzenia organizacji skautingowej zrodziła się w głowie gen. Roberta Baden-Powella w latach 1899–1902, kiedy to trwała wojna burska w której brał udział.  Ze względu na szczupłe siły obrońców miasta Mafeking w południowej Afryce przed siłami Burów, Baden-Powell zorganizował z młodych chłopców korpus, w którym pełnili rolę pomocników, ordynansów, łączników czy zwiadowców. Warto tu jednak zwrócić uwagę na wcześniejszą organizacje. Już w  roku 1882 w Glasgow pod patronatem Kościoła anglikańskiego zaczęły tworzyć się organizacje usiłujące edukować i oddziaływać na młodzież. Jedną z takich organizacji były tzw. „Brygady Chłopięce”.

Be prepared! – Bądź gotów! – pozdrowienie, zawołanie Skautów. Wprowadzone zostało przez, Roberta Baden Powella. Może być ono skrócone do B. P.  (Bi-Pi), jako pierwszych liter zawołania lub inicjałów nazwiska jego twórcy, który skracał swoje nazwisko do B.- P.

Harcerz – Słowo pochodzi od tzw. średniowiecznych harcowników, czyli wojowników, którzy według starożytnego obyczaju przed główną częścią bitwy, przed frontem wojsk pojedynkowali się z wrogiem, czyli uprawiali„harce” (z języka węgierskiego harc znaczy walka). W Polsce obyczaj ten dokumentował już w swych dziełach Jan Długosz, czy  Zygmunt Gloger.

Czuwaj – zawołanie, pozdrowienie harcerskie w Polsce. Zostało oparte na zawołaniu średniowiecznych wojowników „Czuwaj!”. Zapewne używali go przede wszystkim strażnicy murów miejskich i bram, gdy nocą pełnili swoją służbę. W roku 1910 w Krakowie stało się ono hasłem zlotu organizacji „Sokół” w pięćsetlecie bitwy pod Grunwaldem. Już w lipcu 1912 roku na obozie III Lwowskiej Drużyny żeńskiej im. Emilii Plater jako pozdrowienie wprowadziła je do polskiego skautingu Olga Drahonowska. Zastąpiono w ten sposób używane wówczas „Czołem!”, przejęte od Towarzystwa Sokół. Zawołanie to przypomina o gotowości do czynu, służby dla Ojczyzny, stałej pracy nad sobą i dla innych.

Lilijka – Wzorowana jest na symbolu oznaczającym północ na kompasach w średniowieczu, na cześć króla Karola I Andegweńskiego, w którego herbach mamy lilię herbową. Została ona spopularyzowana przez gen. Roberta Baden-Powella, który w roku 1898 wykorzystał ją jako odznakę 5 Pułku Dragonów Gwardii, którymi dowodził. 4 grudnia 1916 r. Komenda Naczelna ZHP wydała rozkaz ustalający odznaki ZHP: krzyż harcerski i lilijkę (ze zmianą liter P.O.S. na Z.H.P). W roku 1927 na ramionach lilijki umieszczono litery O.N.C. – odnoszące się do hasła Filaretów – „Ojczyzna, Nauka, Cnota”. Na lilijce skautowej zaś, na jej ramionach znajdują się dwie gwiazdy symbolizujące ideały do których dążą harcerze a które zawarte są w Prawie i Przyrzeczeniu Harcerskim.

Krzyż harcerski –15 października 1911 roku w pierwszym numerze czasopisma „Skaut”  został ogłoszony konkurs „na polską odznakę skautową”, na który nadesłano ponad osiemdziesiąt  prac. Wśród nich znalazł się projekt ks. Kazimierza Lutosławskiego (projekt zupełnie inny niż znany nam obecnie krzyż). Jednakże dopiero w roku 1912 Naczelna Komenda Skautowa wyznaczyła do dalszych prac nad projektem zespół pod kierownictwem ks. Kazimierza Lutosławskiego. Po wielu zmianach w projekcie powstała odznaka –  krzyż wzorowany na Orderze Virtuti Militari. Pierwsze krzyże zostały  wręczone we wrześniu 1913 roku na zakończenie kursu instruktorskiego Naczelnej Komendy Skautowej na Dynasach.  Stąd początkowo krzyże stosowane były w drużynach warszawskich. Prawdopodobnie już w roku 1915 miejsce gwiazdy w centrum krzyża zaczęła zajmować lilijka harcerska. Ostatecznie kształt Krzyża harcerskiego ustalono podczas konferencji zjednoczeniowej ZHP w 1918 roku. Jest to zatem krzyż równoramienny, którego otacza wieniec dębowo-laurowy. Pośrodku krzyża w kręgu znajduje się lilijka z odchodzącymi promieniami. Na poziomych ramionach krzyża widnieje napis „Czuwaj”. Nabijane na nim srebrnymi lub złotymi elementami lilijka, krąg, czy wieniec oznaczają kolejne stopnie harcerskie.

Symbolika:
Krąg – jest to symbol doskonałości, symbol harcerskiego kręgu, w którym wszyscy są równi, krąg z którego promieniuje prawość myśli, słów i czynów. 
Lilijka – symbol czystości, nawiązujący do wskazującej drogę igły kompasu 
Promienie – biegnące od lilijki – promieniowanie na cały świat wartościami, radością i dobrem. Oznaczają wszechstronność rozwoju. 
Węzeł – na wieńcu – przypomina o wypełnieniu dobrego uczynku. Symbol przyjaźni harcerzy. 
Pół-wieniec z liści dębowych –symbolizują męstwo i odwagę. 
Pół-wieniec z liści lauru – wawrzynu – symbol zwycięstwa. Zwycięstwo nad własnymi słabościami. 
Ziarenka piasku – ramiona krzyża harcerskiego wypełnione są ziarenkami piasku.  Symbol licznej rodziny harcerskiej, lub nierówności symbolizujące kamienie na drodze życia, perły dobrych uczynków, trudy i znoje, radości i smutki. Puste miejsce – pomiędzy ziarenkami piasku oznacza miejsce dla nowych harcerzy. 
Ramię lilijki wskazujące północ – igła w kompasie. 
Czuwaj – pozdrowienie harcerskie. Pobudka. Przypomina o czujności, gotowości do służby Bogu i Polsce.
Ramiona – wskazują cztery strony świata.
Dwie gwiazdy na lilijce – Prawo i Przyrzeczenie Harcerskie, lub czujne oczy skauta .
Trzy żołędzie na liściach dębowych – trzy Rozbiory Polski. 
Dwie oliwki na liściach laurowych –  dwie wojny światowe. 

Zuchy

O zuchach i metodyce ich pracy wspominaliśmy już w poprzednim artykule.  Lecz jak tu o najmłodszych nie wspomnieć.  

Olga Drahonowska-Małkowska w roku 1914 utworzyła w Zakopanem gromadę żeńską „Krasnoludków”. To wydarzenie uznaje się za narodziny polskiego ruchu zuchowego dziewcząt. Jeszcze przed Wielką Wojną najmłodszą grupę metodyczną członków ZHP nazywano „Biszkoptami”. W roku 1917 ksiądz JanPaweł Mauersberger, ps. „ks. Longin” złożył propozycję, by nazwać ich zuchami. W roku odzyskania przez Polskę niepodległości lekarka Jadwiga Zienkiewiczówna opisała dydaktykę pracy z dziećmi w książce pt. „Związek zuchów, czyli młodych harcerzy”. Zaczęły powstawać wówczas pierwsze gromady Wilcząt skupiające chłopców w wieku 8–12 lat. 

Dh. Zienkiewiczówna od 1925 roku prowadziła zajęcia z najmłodszymi harcerzami tworząc gromadę zuchową „Zuchy Błękitne”, zaś w 1926 roku została kierowniczką Wydziału Zuchów Głównej Kwatery Harcerek. W szybkim czasie zastąpiono nazwy „gromada” i „wilczki” nazwami zuch i drużyna. 

W wyniku zapotrzebowania i pracy kadry powstał Wydział Zuchów, który zajął się opracowaniem wytycznych programowych obowiązujących w całej organizacji jej najmłodszych członków. Tak powstało Prawo zucha, oraz programy  gwiazdek zuchowych (1 zuch ochoczy, 2 zuch sprawny, 3 zuch gospodarny), jak również regulamin mundurowy.

Obietnica Zucha 

Obiecuję być dobrym zuchem, zawsze przestrzegać Prawa Zucha 

Prawo Zucha 

1. Zuch kocha Boga i Polskę. 
2. Zuch jest dzielny.
3. Zuch mówi prawdę.
4. Zuch pamięta o swoich obowiązkach.
5. Wszystkim jest z zuchem dobrze.
6. Zuch stara się być coraz lepszy.    

W latach 30 następuje znaczny rozwój środowiska Zuchów dzięki pracy takich postaci jak Aleksander Kamiński pedagog, autor min. „Kamieni na szaniec”, czy nauczycielki – „Druhny Jadzi”, czyli Jadwigi Zwolakowskiej.  

Początkowo odznaką Zuchową była głowa wilczka a zuchy dziewczęta nosiły tzw. słoneczko. Obecna odznaka została ustanowiona w roku 1956. Widzimy na niej głowę białego orła i żółtą tarczę wschodzącego słońca na niebieskim tle. W podstawie znajduje się czerwony prostokąt z napisem „ZUCH”. Orzeł symbolizuje dzielność i odwagę, słońce zaś radość życia oraz gotowość pomocy ludziom. Zawołanie – pozdrowienie zuchów „Czuj!” pozostało do dnia dzisiejszego niezmienione.  Wypracowana przez przedwojenne instruktorki i instruktorów ZHP metodyka zuchowa i ich dorobek wychowawczy stały się fundamentem dla współczesnej metodyki zuchowej i pracy z tak wymagającą grupą wiekową.